Po Rome (Po Romé) trị vì Panduranga từ năm 1627 đến năm 1651. Theo biên niên sử Panduranga (Sakkarai Dak Rai Patao), ông lên ngôi năm Thỏ và kết thúc triều đại cũng vào năm Thỏ, với thời gian trị vì được ghi là 25 năm. Trung tâm quyền lực của ông đặt tại Biuh Bal Pangdurang (thành Bal Pangdurang). Po Rome kế vị Po Klong Mah Nai, còn gọi là Po Mah Taha, và được biên niên sử ghi nhận là con rể của nhà vua tiền nhiệm.

Po Rome là vị vua theo Islam của Panduranga, được ghi nhận trong các gia phả hoàng tộc Melayu. Biên niên sử Panduranga cung cấp thông tin về niên đại trị vì, quan hệ kế vị và thân thuộc của nhà vua, trong khi gia phả Kelantan đề cập đến tên gọi và địa vị của ông trong mạng lưới hoàng tộc Islam trên bán đảo Mã Lai. Thân thế, quan hệ hôn nhân và hoạt động chính trị của Po Rome còn được đề cập trong sử liệu Đại Việt, các nghiên cứu về Champa và những văn bản Cham gắn với nghi lễ cộng đồng. Các nguồn tư liệu phản ánh vai trò của Po Rome trong lịch sử vương quyền Panduranga, mối quan hệ giữa Champa với thế giới Melayu và vị trí của nhà vua trong đời sống tôn giáo của cộng đồng Cham.

Triều đại: VII - Po Mah Taha

Quốc hiệu: Champa - Panduranga

Cộng đồng lịch sử: Chamic (Cham cổ)

Tên chính: Po Rome

Tên Sanskrit: Chưa xác định.

Tên trong sử liệu: Po Romé, Bà Lâm.

Tên trong gia phả Melayu: Nik Mustafa; Nik Mustafa bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah; Sultan Abdul Hamid Shah; Sultan Abdul Hamid Shah bin Syarif Wan Abu Muzaffar bin Syarif Wan Abdullah Umdatuddin, theo gia phả Melayu.

Tên trong dị bản Cham: Ja Kathaot, Yang Thaok Po Rome, Po Rome Kathaot.

Danh xưng nghi lễ: Yang Po Rome, Cei Asit, Po Gahluw, Cahya.

Thời gian trị vì: 1627-1651.

Hoàng tộc: Theo biên niên sử Panduranga, Po Rome là con rể của Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha). Gia phả Melayu tại Kelantan ghi Wan Abul Muzaffar Waliyullah là thân phụ của Nik Mustafa, nhân vật được liên hệ với Po Rome.

Hoàng hậu và thứ hậu: Bia Sucih (H’bia Than Cih); Bia Than Can (H’bia Than Chan được gắn với Công chúa H’bia Hadrah Hajan Kpă); Bia Ut (Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa); Puteri Siti; Bia Laku Makam; Bia Hatri; Bia Sumut.

Người tiền nhiệm: Po Klong Mah Nai (1622-1627).

Người kế nhiệm: Po Nrop (1651-1653), theo trình tự niên đại Panduranga.

Trung tâm quyền lực: Biuh Bal Pangdurang (thành Bal Pangdurang), theo Sakkarai Dak Rai Patao.
Tôn giáo: Islam, theo tư liệu về Panduranga và gia phả Melayu tại Kelantan. Cộng đồng Awal và Ahier có những hình thức nghi lễ và tưởng niệm khác nhau gắn với nhà vua.
Danh hiệu: Po; Patao; Sultan Abdul Hamid Shah.

Nghiên cứu Po Rome dựa trên nhiều nhóm tư liệu, gồm biên niên sử Panduranga (Sakkarai Dak Rai Patao), các văn bản Cham thuộc thể loại dalikal, demnay và ariya, gia phả Melayu tại Kelantan, sử liệu Đại Việt, báo cáo của người Hà Lan và các công trình nghiên cứu hiện đại. Những nguồn tư liệu này cung cấp thông tin về thân thế, vương quyền, quan hệ khu vực và đời sống tôn giáo của nhà vua. Các tên gọi, câu chuyện về nguồn gốc và nghi thức tưởng niệm Po Rome phản ánh những khía cạnh khác nhau trong lịch sử và ký ức văn hóa của các cộng đồng Cham và Melayu.

Hình 1. Vua Po Rome (Che Rome, Po Romé; Nik Mustafa; Sultan Abdul Hamid Shah; Nik Mustafa bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome trị vì Panduranga-Champa giai đoạn 1627-1651, kế vị Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha). Qua quá trình khảo cứu và đối chiếu gia phả hoàng tộc Melayu, tác giả ghi nhận mối liên hệ của nhà vua với dòng dõi hoàng tộc Islam tại Kelantan, Malaysia. Theo gia phả Melayu, trong thời gian ở Kelantan, Po Rome có quan hệ hôn phối với công chúa Puteri Siti. Gia phả cũng ghi nhận người con trai thứ hai của nhà vua, Nik Badrus-Salam bin Nik Mustafa, là tổ tiên của dòng vua Kelantan hiện nay. Các tư liệu gia phả và truyền thống hoàng tộc Melayu được tác giả khảo cứu góp phần làm sáng tỏ mối liên hệ lịch sử giữa vương quyền Panduranga-Champa và hoàng tộc Kelantan, đồng thời bổ sung tư liệu về vị vua Po Rome trong lịch sử quan hệ Champa-Melayu. Ảnh: Putra Podam. 

I. Thân thế và quan hệ chính trị

Thân thế và sự nghiệp của Po Rome (1627-1651) gắn liền với quá trình kế vị vương quyền Panduranga và những mối quan hệ chính trị giữa Champa với các cộng đồng cao nguyên (Vijaya Thượng), thế giới Melayu và chính quyền Đàng Trong. Các văn bản Cham, biên niên sử Panduranga, gia phả Melayu, sử liệu Đại Việt và báo cáo của người nước ngoài ghi nhận những phương diện khác nhau về nguồn gốc, danh hiệu, quan hệ hoàng tộc và các biến động dưới triều nhà vua. Những tư liệu góp phần đặt quá trình kế vị, các liên minh hôn nhân và những biến cố quân sự cuối triều Po Rome trong bối cảnh chính trị của Panduranga, đồng thời làm rõ những góc nhìn khác nhau về vương quyền và sự nghiệp của nhà vua.

Nguồn sử liệu và vấn đề sử học

Các văn bản Cham là nguồn tư liệu quan trọng để khảo sát Po Rome trong ký ức lịch sử và văn hóa Panduranga. Những văn bản thuộc các thể loại dalikal, demnay, ariya và ampem lưu truyền nội dung về thân thế nhà vua, các cuộc hôn nhân, quan hệ với tướng lĩnh và câu chuyện cây thiêng kraik. Các bản mang ký hiệu CAM 244, CAM 245, CAM Microfilm 1 (3), CAM Microfilm 14 (3) và CAM 246a có những nội dung và cách kể khác nhau. Một số bản ghi nguồn gốc Churu của Po Rome và câu chuyện Po Sah Bin bị nhà vua khiển trách rồi lui về vùng cư trú của người Raglai. Những dị bản này phản ánh sự đa dạng của truyền thống văn bản Cham về triều đại Po Rome.

Sử liệu Đại Việt cung cấp bối cảnh về quan hệ giữa Champa và chính quyền Đàng Trong, đồng thời giúp đối chiếu những biến động chính trị và quân sự trong khu vực. Các công trình như Phủ biên tạp lục, Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí và Đại Nam liệt truyện được sử dụng để khảo sát những mối quan hệ này. Riêng cuộc hôn nhân giữa Po Rome và Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa năm 1631 được ghi trong Nguyễn Phúc tộc thế phả (Hội đồng Trị sự Nguyễn Phúc tộc 1995). Khi sử dụng các nguồn trên, cần xác định nội dung cụ thể mà từng văn bản ghi nhận, tránh xem những ghi chép thuộc các thời kỳ và mục đích biên soạn khác nhau là tương đương.

Các gia phả và truyền thống hoàng tộc Melayu bổ sung tư liệu về quan hệ giữa Po Rome với Kelantan và thế giới Islam trên bán đảo Mã Lai. Những tên gọi như Nik Mustafa và danh hiệu Sultan Abdul Hamid Shah xuất hiện trong mạch tư liệu này, đặt nhà vua trong ký ức hoàng tộc Melayu và các mối liên hệ chính trị, tôn giáo trong khu vực. Bên cạnh đó, báo cáo của Willem Verstegen cuối năm 1651, được Anthony Reid dịch và công bố trong nghiên cứu The End of Dutch Relations with the Nguyen State, 1651-2, ghi lại cuộc chinh phục Champa và việc giam giữ một nhân vật được gọi là Dayro. Báo cáo Hà Lan cung cấp một góc nhìn từ bên ngoài về biến cố cuối triều Po Rome; việc xác định danh tính của Dayro cần được đối chiếu với các nguồn Cham, Đại Việt và Melayu (Reid 1993).

Các nghiên cứu của Étienne Aymonier, Étienne Durand, Po Dharma, William B. Noseworthy và những học giả hiện đại khác góp phần phiên đọc, khảo sát và đối chiếu các nhóm tư liệu về Po Rome. Những câu chuyện về Bia Ut, cây kraik, các tướng lĩnh rời triều đình và số phận cuối đời nhà vua có giá trị trong việc tìm hiểu ký ức lịch sử của cộng đồng Cham. Các truyền thuật này cần được xem xét bên cạnh biên niên sử Panduranga, gia phả Melayu, sử liệu Đại Việt và tư liệu ngoại quốc để làm rõ nguồn gốc, nội dung và mức độ xác nhận của từng thông tin. 

Các nghiên cứu nước ngoài cung cấp thêm tư liệu về quan hệ giữa Po Rome với Kelantan và thế giới Melayu. Danny Wong Tze Ken, trong các nghiên cứu về quan hệ Champa-Melayu, dẫn truyền thống Babad Kelantan kể về một hoàng tử Cham tên Nik Mustafa đến Kelantan vào giữa thế kỷ XVII. Sau nhiều năm lưu trú, ông trở về Champa và được tôn làm vua với danh hiệu Sultan Abdul Hamid. Wong dẫn bài viết “Negara Melayu Campa” của Abdullah Mohamed (Nakula), đăng trên báo Utusan Zaman ngày 31/10/1963; trong đó Nakula xác định hoàng tử Nik Mustafa chính là Po Rome (Wong 2004).

William B. Noseworthy, trong nghiên cứu The Cham’s First Highland Sovereign: Po Romé (r. 1627-1651) (2013) và luận án tiến sĩ Khik Agama Cam: Caring for Cham Religions in Mainland Southeast Asia, 1651-1969 (2017), khảo sát các bản thảo Cham và tư liệu về hành trình của Po Rome đến Kelantan. Các bản thảo CAM 244, CAM 245, CAM 246 A-B và CAM 248c cung cấp những ghi chép về việc nhà vua đi qua Kampong Cham, lưu trú tại vùng Melayu, học tập Islam và các tri thức văn hóa địa phương. Noseworthy còn đề cập quan hệ giữa Po Rome với các tướng lĩnh, phụ nữ Melayu và dòng hậu duệ được lưu truyền tại Kelantan.

Philipp Bruckmayr, trong nghiên cứu về lịch sử Islam tại Việt Nam và Cambodia, cũng đề cập truyền thống Cham gắn Po Rome với việc sang bán đảo Mã Lai học tập văn hóa Islam. Tác giả nhận định câu chuyện mang tính truyền thuyết, nhưng có thể được đặt cạnh những chứng cứ gián tiếp khác về mối quan tâm của hoàng gia Panduranga đối với Islam và thế giới Melayu trong thế kỷ XVII. 

Thân thế và quá trình kế vị

Theo Sakkarai Dak Rai Patao, Po Rome kế vị Po Klong Mah Nai năm 1627. Nhà vua tiền nhiệm, còn gọi là Po Mah Taha, được ghi nhận là cha vợ của ông. Mối quan hệ hôn nhân này đặt Po Rome trong dòng chuyển tiếp vương quyền Panduranga đầu thế kỷ XVII.

Henri Parmentier, trong Inventaire descriptif des monuments čams de l’Annam, tập I, xuất bản năm 1909, đề cập Po Klong Mah Nai, Po Mah Taha và mối quan hệ giữa nhà vua này với Po Rome. Công trình của Parmentier là nguồn tham khảo khi đối chiếu các tư liệu về di tích Champa với thông tin liên quan đến hoàng gia.

Theo biên niên sử Panduranga, Po Rome trị vì từ năm 1627 đến năm 1651, với trung tâm quyền lực tại Biuh Bal Pangdurang. Triều đại của ông diễn ra khi Panduranga duy trì vương quyền ở miền nam Champa, đồng thời có quan hệ với chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong và các trung tâm Melayu trên bán đảo Mã Lai.

Tên gọi và dị bản về nguồn gốc Po Rome

Trong các nguồn tư liệu về Po Rome, nhà vua được ghi nhận dưới nhiều tên gọi và danh hiệu khác nhau, từ biên niên sử Panduranga, văn bản Cham, gia phả hoàng tộc Melayu đến sử liệu Hán-Việt và các bản văn nghi lễ cộng đồng. Mỗi dạng tên gọi gắn với một nguồn tư liệu và bối cảnh sử dụng riêng, phản ánh thân thế, vương quyền, quan hệ hoàng tộc cũng như truyền thống phụng thờ Po Rome trong đời sống tín ngưỡng Cham.

Tên gọi gắn với thân thế và vương quyền

1. Ja Kathaot (ꨎ ꨆꨔꨯꨱꩅ): Theo truyền thống Cham và các văn bản được Sakaya dẫn lại, đây là tên của Po Rome trước khi lên ngôi. Một dị bản kể rằng, sau khi ăn lá cây liêm (kraik), một cô gái Cham mang thai dù chưa có chồng. Gia đình đuổi cô khỏi nhà tại làng Ra-njaoh. Cô đến làng Pa-aok, nơi người Việt gọi là làng Tường Loan, và sinh một bé trai, đặt tên Ja Kathaot. Tên này được Sakaya ghi nhận trong các văn bản kể về cuộc đời Po Rome.

2. Po Rome (Po Ramé - ꨛꨯꨮ ꨣꨟꨯꨮ): Danh hiệu vương quyền của nhà vua sau khi đăng cơ năm 1627. Đây là tên gọi phổ biến trong biên niên sử Panduranga và các văn bản lịch sử Cham.

3. Bà Lâm: Tên được ghi trong hệ thống sử liệu Hán-Việt, dùng để đối chiếu với vua Po Rome trong lịch sử Champa dưới góc nhìn của triều đình Đại Việt.

4. Agong Ronan (ꨀꨈꨯꩂ ꨣꨯꨗꩆ): Danh xưng xuất hiện trong truyền thống ghi chép Melayu về Po Rome. Sakaya dẫn lại tư liệu của Abdullah b. Mohamed, trong đó tên Po Rome được gọi như Nik Mustafa, Ong Tpouo, Agong Ronan và Tuk Agong.

5. Nik Mustafa (ꨗꨪꩀ ꨟꨭꩋꨓꨜꨩ): Tên Melayu được gia phả Kelantan gắn với Po Rome. Theo Babad Kelantan, một hoàng tử Cham mang tên Nik Mustafa từng lưu trú tại Kelantan, sau đó trở về Champa và được tôn làm vua.

6. Nik Mustafa bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah: Dạng tên đầy đủ được ghi trong gia phả hoàng tộc Melayu. Tên gọi Po Rome trong quan hệ phả hệ với dòng quý tộc và hoàng tộc Islam tại Kelantan.

7. Sultan Abdul Hamid Shah: Danh hiệu hoàng gia được Kelantan gắn với Po Rome sau khi trở về Champa và nắm giữ vương quyền. Tên gọi này xuất hiện trong Babad Kelantan và các tài liệu gia phả Melayu.

8. Sultan Abdul Hamid Shah bin Syarif Wan Abu Muzaffar bin Syarif Wan Abdullah Umdatuddin: Dạng tên mở rộng xuất hiện trong một số sơ đồ gia phả Melayu, gắn với truyền thống hoàng tộc Kelantan và nguồn gốc của Po Rome.

Danh xưng trong nghi lễ và tín ngưỡng Cham

9. Yang Po Rame (ꨢꩃ ꨛꨯꨮ ꨣꨟꨯꨮ): Danh xưng tôn kính Po Rome trong truyền thống thờ Yang của cộng đồng Cham Ahier. Khi được phụng thờ trong hệ thống Yang, nhà vua được tôn kính như một vị thần linh gắn với lịch sử và tín ngưỡng Champa.

10. Cei Asit (ꨌꨬ ꨀꨦꨪꩅ): Một danh xưng được ghi trong các văn bản và nghi lễ Cham, gắn với hình tượng Po Rome trong vai trò tướng lĩnh hoặc vị vua chiến binh.

11. Gahluw (Po Gahlau - ꨛꨯꨮ ꨈꨨꨵꨮꨭ): Danh xưng được gắn với yang baruw, phản ánh một hình thức tưởng niệm Po Rome trong nghi lễ Cham

12. Cahya (Po Cahya, Cei Chaya) (ꨌꩍꨢ): Danh xưng gắn với Po Rome trong các bản văn và nghi lễ Cham. Trong nghi thức Raja Praong, Cahya được nhắc đến như một vị thần linh có nguồn gốc từ truyền thống tưởng niệm nhà vua.

13. Po Gihlau (ꨛꨯꨮ ꨈꨪꨨꨵꨮꨭ): Danh hiệu được Noseworthy dịch là Lord of the Eaglewood, nghĩa là “Chúa tể trầm hương”. Trong công trình năm 2017, tác giả giải thích danh hiệu này gắn với vai trò của Po Rome trong việc kiểm soát mạng lưới trao đổi sản vật giữa vùng cao nguyên Champa và duyên hải Champa. Damnay Po Gihlau là một bản văn nghi lễ kể về nhà vua dưới danh hiệu này.

Các dị bản về xuất thân và địa điểm thờ tự

14. Yang Thaok Po Rame (ꨢꩃ ꨔꨯꨱꩀ ꨛꨯꨮ ꨣꨟꨯꨮ): Tên miếu thờ gắn với dị bản về nơi chôn nhau thai của Po Rome tại làng Pa-aok, nay thuộc khu vực Tường Loan, Bình Thuận. Theo một truyền thống địa phương, mẹ Po Rome có quan hệ với một người Cru (Churu), nhưng gia đình và dòng tộc không chấp thuận. Sau khi sinh, nhau thai được chôn tại Pa-aok. Cộng đồng địa phương lập miếu tưởng niệm tại nơi này và gọi là Yang Thaok Po Rome (yang thaok Po Rame). Nội dung về việc chôn nhau thai tại Pa-aok cũng xuất hiện trong bản văn Dalukal Po Romé angan Ja Saot. 

15. Po Rome Kathaot (ꨛꨯꨮ ꨣꨯꨟꨯꨮ ꨆꨔꨯꨱꩅ): Tên gắn với một dị bản khác về nguồn gốc Po Rome. Theo truyền thống, mẹ nhà vua là một hoàng hậu Cham có quan hệ với một người Churu. Do gia đình và dòng tộc phản đối, bà rời khỏi nơi cư trú và đến một cánh đồng tại Palei Pabhan, địa điểm được liên hệ với vùng Vụ Bổn, Phan Rang. Truyền thống địa phương gắn câu chuyện này với miếu Sang Po Rome Kathaot, nơi lưu giữ ký ức về nguồn gốc nhà vua. 

Các tên gọi và dị bản về Po Rome được lưu truyền qua nhiều hệ thống tư liệu và truyền thống cộng đồng. Biên niên sử Panduranga ghi nhận tên vương quyền của nhà vua; gia phả Melayu lưu giữ các tên gọi và danh hiệu hoàng tộc; văn bản Cham kể lại thân thế, cuộc đời và vai trò của nhà vua; trong khi các nghi lễ cộng đồng bảo tồn những danh xưng phụng thờ và địa điểm tưởng niệm liên quan đến Po Rome. Những tư liệu này góp phần làm rõ vị trí của Po Rome trong lịch sử Panduranga, quan hệ hoàng tộc Melayu và đời sống tín ngưỡng Cham qua các thế hệ.

Hình 2. Đền Yang Thaok Po Rame (Po Rome), tại làng Pa-aok (nay là làng Tường Loan).  Tên gọi Yang Thaok Po Rame (ꨢꩃ ꨔꨯꨱꩀ ꨛꨯꨮ ꨣꨟꨯꨮ) gắn với câu chuyện về nguồn gốc và sự ra đời của Po Rome, được lưu truyền trong ký ức dân gian Panduranga. Theo một dị bản truyền tụng, mẹ ông có quan hệ với một người Cru (Churu), nhưng mối quan hệ này không được gia đình và dòng tộc chấp thuận. Sau khi Po Rome ra đời, nhau thai được chôn tại làng Pa-aok. Cộng đồng lập miếu thờ tại nơi này và gọi là Yang Thaok Po Rome. Ảnh: Putra Podam. 

Quan hệ với thế giới Melayu

Các gia phả hoàng tộc Kelantan liên hệ Po Rome với Nik Mustafa bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah và danh hiệu Sultan Abdul Hamid Shah. Mối liên hệ đặt nhà vua trong mạng lưới hoàng tộc Islam tại Kelantan, đồng thời phản ánh quan hệ giữa Panduranga với các trung tâm vương quyền trên bán đảo Mã Lai trong thế kỷ XVII.

Theo truyền thống Babad Kelantan, một hoàng tử Cham mang tên Nik Mustafa đến Kelantan vào khoảng giữa thế kỷ XVII, lưu trú tại Kelantan nhiều năm trước khi trở về Champa và được tôn làm vua với danh hiệu Sultan Abdul Hamid. Trong nghiên cứu Vietnam-Champa Relations and the Malay-Islam Regional Network in the 17^th-19th Centuries (2004), Danny Wong Tze Ken dẫn lại bài viết của Abdullah Mohamed (Nakula), “Negara Melayu Campa”, đăng trên báo Utusan Zaman ngày 31/10/1963. Nakula xác định hoàng tử Nik Mustafa trong truyền thống này chính là Po Rome. Gia phả Kelantan còn liên hệ nhà vua với công chúa Puteri Siti và thời gian lưu trú tại Kelantan, vùng đất mang danh xưng Serambi Makkah (Hiên nhà của Mecca).

Danny Wong nhận định thời gian Po Rome lưu trú tại Kelantan không chỉ gắn với việc tiếp nhận Islam mà còn mở ra quá trình tiếp xúc với văn hóa Melayu trên nhiều phương diện, bao gồm tri thức tôn giáo, phong tục và những thực hành được gọi là Malay magic. Kelantan trong thế kỷ XVII được biết đến với danh xưng Serambi Makkah (Hiên nhà của Mecca). Islam là một thành tố trong môi trường văn hóa Melayu mà Po Rome tiếp xúc trong thời gian lưu trú tại đây (Wong 2004).

William B. Noseworthy, trong công trình Khik Agama Cam: Caring for Cham Religions in Mainland Southeast Asia, 1651-1969 (2017), dẫn các tư liệu văn bản Cham về hành trình của Po Rome đến Kampong Cham và Kelantan. Theo tác giả, nhà vua đi qua Kampong Cham trên đường đến Kelantan. Lộ trình này gợi khả năng Po Rome đã sử dụng tuyến đường bộ xuyên qua lãnh thổ Khmer, bên cạnh tuyến hàng hải nối Champa với bán đảo Mã Lai. Nhà vua đã có ít nhất một chuyến đi đến bán đảo Mã Lai và lưu trú nhiều năm tại vùng Melayu để học tập Islam cùng những tri thức được gọi là Kabal Rup. Noseworthy giải thích Kabal Rup có thể chỉ một hình thức võ thuật Melayu, có liên hệ với môn Silat.

Trong thời gian lưu trú tại vùng Melayu, ít nhất hai tướng lĩnh thân cận của Po Rome là Po Tang Ahaok và Po Riyak cũng đi theo nhà vua để học tập Islam. Các bản thảo Cham còn đề cập đến tên Muslim của Po Rome theo truyền thống Melayu, việc nhà vua có ít nhất một người con với một phụ nữ Kelantan và danh hiệu Po Gihlau, nghĩa là “Chúa tể trầm hương”. Dòng hậu duệ của nhà vua tại Kelantan về sau được các tư liệu Cham gọi là dòng Champa (Noseworthy 2017).

Quan hệ giữa Po Rome và thế giới Melayu thể hiện trên nhiều phương diện chính trị, hoàng tộc, văn hóa và tôn giáo. Hành trình đến Kelantan, thời gian lưu trú và học tập tại vùng Melayu, sự tham gia của các tướng lĩnh thân cận, quan hệ hôn nhân và sự hình thành dòng hậu duệ tại Kelantan cho thấy Panduranga có quan hệ giao lưu trực tiếp với các vương quốc trên bán đảo Mã Lai trong thế kỷ XVII. Các mối quan hệ hoàng tộc và giao lưu xuyên khu vực này đặt triều đại Po Rome (1627-1651) trong bối cảnh lịch sử rộng lớn của quan hệ Champa-Melayu.

Gia phả Kelantan và các nhân vật liên quan 

Các gia phả hoàng tộc Melayu ghi nhận dòng dõi Nik Mustafa (Po Rome), với ba người con trai được nhắc đến là Nik Ibrahim, Nik Badrus-Salam và Nik Ali. Các nhân vật thuộc dòng dõi này được gia phả liên hệ với các trung tâm vương quyền tại Kelantan, Singgora và Patani, qua đó phản ánh quan hệ hoàng tộc giữa Panduranga-Champa và các vương quốc trên bán đảo Mã Lai.

Nik Ibrahim (Po Nrop, Po Nraop hoặc Po Ibrahim)

Theo gia phả Kelantan, Sultan Nik Ibrahim bin Nik Mustafa là con trai trưởng của Po Rome. Ông được ghi nhận giữ chức Datu Kelantan trong giai đoạn 1634-1637, sau đó mang tước hiệu Raja Campa (1637-1684). Trong gia phả này, Nik Ibrahim còn được gọi là Po Ibrahim và được đồng nhất với vua Po Nrop của Panduranga.

Trong khi đó, biên niên sử Panduranga Sakkarai dak rai patao ghi Po Nrop là em trai cùng mẹ khác cha của Po Rome. Ông kế vị vương quyền sau khi Po Rome qua đời, lên ngôi năm Thìn và thoái vị năm Tỵ, trị vì khoảng một năm, đóng đô tại Parik. Tài liệu Hán-Việt ghi tên ông là Bà Thấm, với niên đại 1651-1653.

Nik Ibrahim và Po Nrop được liên hệ với nhau trong truyền thống gia phả Melayu, nhưng quan hệ huyết thống giữa hai nhân vật được ghi nhận khác nhau trong gia phả Kelantan và biên niên sử Panduranga. Các tên gọi Nik Ibrahim, Po Ibrahim, Po Nrop và Po Nraop cần được phân biệt theo từng hệ thống tư liệu.

Nik Badrus-Salam

Gia phả hoàng tộc Kelantan ghi Nik Badrus-Salam bin Nik Mustafa là người con trai thứ hai của Po Rome. Một số tài liệu ghi tên ông là Nik Badrul-Salam hoặc Nik Badr us-Salam. Ông kết hôn với một công chúa thuộc hoàng thất Kelantan và được xem là tổ tiên của một nhánh vương tộc tại đây.

Theo gia phả Melayu, Nik Badrus-Salam còn được liên hệ với tước hiệu Raja Senggora (Singgora), một vương quốc ở miền nam bán đảo Mã Lai, nay thuộc miền nam Thái Lan. Dòng hậu duệ của ông được ghi nhận trong phả hệ hoàng gia Kelantan, trong đó có các nhân vật Wan Muhammad Amin và Dato' Pengkalan.

Nik Ali

Theo gia phả Kelantan, Nik Ali bin Nik Mustafa là người con trai thứ ba của Po Rome. Ông kết hôn với hoàng thất Patani và được ghi nhận giữ chức vụ quân sự trong triều đình, mang tước hiệu Datuk Maharaja Lela và Panglima Agung Tentera Patani (Đại thống soái quân đội Patani).

Theo gia phả hoàng tộc Kelantan, Nik Ali bin Nik Mustafa là con trai thứ ba của Po Rome, kết hôn với một thành viên hoàng thất Patani và giữ chức vụ quân sự trong triều đình. Bên cạnh đó, các tư liệu lịch sử Patani ghi nhận nhân vật Faqih Ali al-Malbari trong hoạt động quân sự và tôn giáo của vương quốc. Hai nhân vật được ghi nhận trong các nguồn tư liệu liên quan đến quan hệ giữa hoàng tộc Champa với vương quyền Patani, phản ánh sự gắn kết giữa các dòng quý tộc, hoạt động quân sự và đời sống Islam tại Patani.

Sau những biến động chính trị và các cuộc chinh phục của Xiêm La, hoàng thất Patani cùng nhiều dòng họ quý tộc phân tán. Các tư liệu về dòng họ Nik vẫn được lưu truyền trong truyền thống gia phả tại miền nam bán đảo Mã Lai.

Hình 3. Gia phả vua Islam Champa tại Kelantan và các nhân vật thuộc dòng dõi hoàng tộc Champa. Sơ đồ thể hiện mối liên hệ gia phả giữa Sultan Wan Abu Abdullah (Wan Bo Tri Tri), Sultan Wan Abdul Muzaffar Walaliyullah, Sultan Abdul Hamid Syah (Nik Mustafa/Po Rome), Sultan Nik Ibrahim (Po Brohim/Po Nraop) và các nhân vật liên quan tại Kelantan, Patani và khu vực bán đảo Mã Lai. Nguồn chính: (Tun) Suzana (Tun) Hj. Othman và Hj. Muzaffar Dato’ Hj. Mohammad (2007), Ahlul-Bait (Keluarga) Rasulullah SAW & Kesultanan Melayu; Faqih ‘Ali al-Fatani, Tarikh Patani; cùng các tư liệu gia phả và nghiên cứu lịch sử hoàng tộc Champa tại Kelantan và Patani. Nguồn tham khảo: Putra Podam (Văn Ngọc Sáng), Awal - Hồi giáo Champa.

Hình 4. Gia phả các vua Patani thuộc dòng dõi Champa và các nhánh hoàng tộc tại Kelantan, bán đảo Mã Lai. Sơ đồ trình bày dòng dõi hoàng tộc Champa bắt đầu từ Wan Bo (Bo Tri Tri), vị vua gắn với giai đoạn Champa năm 1471-1478, tiếp nối Wan Abul Muzaffar Waliyullah và Sultan Abdul Hamid Syah, tức Nik Mustapha (Po Rome). Theo tư liệu gia phả Malay, dòng hậu duệ Po Rome phân nhánh thành các nhân vật có liên hệ với vương quyền và chức vị Datu, Raja, Sultan tại Patani và Kelantan. Trong đó, Nik Ibrahim (Po Ibrahim/Po Nrop), Wan Daim (Ba Trauh), Wan Muhammad (Po Jamuh), Long Nik, Long Baha (Tuan Besar), Long Nuh, Along Yunus, Sultan Yunus và Long Sulaiman (Wan Anom) được ghi nhận trong các nhánh gia phả liên quan đến lịch sử hoàng tộc Patani-Kelantan. Sơ đồ phản ánh truyền thống ghi chép về sự kết nối giữa dòng dõi Champa với các trung tâm quyền lực Islam ở bán đảo Mã Lai từ thế kỷ XV đến XVIII. Nguồn chính: Tư liệu gia phả và lịch sử hoàng tộc Kelantan, đối chiếu với Salasilah Negeri Patani và Hikayat Patani. Tham khảo các nghiên cứu của H. Marriott, “A Fragment of the History of Trengganu and Kelantan,” Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society, No. 72 (1916); cùng các công trình nghiên cứu về gia phả hoàng tộc Patani-Kelantan. Nguồn tham khảo: Putra Podam (Văn Ngọc Sáng), Awal - Hồi giáo Champa và Bani Awal - Tôn giáo độc thần.

Hình 5. Gia phả các dòng dõi Islam và hoàng tộc Champa tại Kelantan và bán đảo Mã Lai. Sơ đồ ghi gia phả truyền thống khởi nguồn từ Sayyid Hussein Jamadil Kubra, qua các nhánh Sayyid Barakat Zainal Alam, Sayyid Ibrahim Zain al-Akbar và Sayyid Ali Nurul Alam. Các thế hệ tiếp theo được liên hệ với những nhân vật truyền bá Islam tại Nusantara, gồm Maulana Ali Murtadho, Sunan Giri, Sunan Kudus và các nhân vật thuộc truyền thống Wali Songo tại Java. Sơ đồ đồng thời ghi nhận nhánh gia phả liên hệ với Sultan Wan Abdullah (Raja Champa), Syekh Wan Hussein as-Senawi (Teluk Manok), Sunan Gunung Jati, Raden Fattah al-Akbar, Wan Abul Muzaffar Waliyullah, Sultan Wan Abu Yusuf, Sultan Wan Abdul Kadir và các nhân vật thuộc dòng dõi hoàng tộc Kelantan. Những hậu duệ như Dato’ Nik Jamaluddin, Dato’ Nik Mustaffa Sultan Abdul Hamid Syah, Faqih Ali al-Malabari, Raja Wan Nik và Raja Wan Da’im được trình bày trong mối liên hệ với truyền thống gia phả các vương tộc Malay. Nguồn chính: (Tun) Suzana (Tun) Hj. Othman và Hj. Muzaffar Dato’ Hj. Mohamad, Ahlul-Bait (Keluarga) Rasulullah SAW & Kesultanan Melayu (Crescent News, Batu Caves, Selangor, Malaysia, 2006). Sơ đồ được đối chiếu theo tư liệu gia phả và truyền thống dòng dõi được trình bày trong công trình này. Nguồn tham khảo: Putra Podam (Văn Ngọc Sáng), tư liệu nghiên cứu về lịch sử Champa, Panduranga, Awal và các dòng dõi hoàng tộc Champa tại Kelantan; dùng để đối chiếu tên gọi, nhân vật và diễn giải mối liên hệ lịch sử.

Danh xưng Nik trong truyền thống hoàng tộc Kelantan và Patani

Trong xã hội Melayu tại Kelantan, Nik thuộc hệ thống danh xưng gia truyền (gelaran warisan), bên cạnh các danh xưng Wan, Che/Chek, Long, Neng và Tuan. Theo Hashim bin Hj. Musa, Noor Syamilah Zakaria và Norhayati Ab. Rahman, các danh xưng này có lịch sử hình thành từ thời kỳ đầu của vương quốc Kelantan, gắn với quan hệ lịch sử và phả hệ giữa Kelantan, Patani và Champa. Công trình Gelaran Warisan Kelantan: Citra Unik Zaman-Berzaman (2019) khảo sát danh xưng Nik trong gia phả hoàng tộc, các dòng quý tộc, quan chức và những gia đình tại Kelantan và Patani.

Trong cơ cấu hoàng tộc Patani, W.K. Che Man ghi nhận Nik là một danh xưng thể hiện thứ bậc trong tầng lớp quý tộc có quan hệ huyết thống với Sultan. Theo thứ tự danh xưng mà tác giả trình bày, Tengku hoặc Tuan đứng trên Nik, tiếp đến là Wan. Các danh xưng được đặt trước tên riêng để phân biệt địa vị và thứ bậc hoàng tộc. Việc kế thừa danh xưng gắn với quan hệ huyết thống và quy tắc hôn nhân trong hoàng gia Patani (Che Man 1990).

Tại Kelantan, một số truyền thống phả hệ còn liên hệ danh xưng Nik với các dòng hậu duệ Sayyid và Sharifah. Nghiên cứu của Sharifah Noorulhuda (2024), dẫn lại các công trình của Suzana Othman và Muzaffar Mohamad, cùng Abdul Rahman Tang Abdullah, ghi nhận trường hợp con của phụ nữ mang danh xưng Sharifah kết hôn với người không thuộc dòng Sayyid được sử dụng danh xưng Nik. Đây là một hình thức truyền danh xưng được ghi nhận trong một số dòng phả hệ Kelantan.

Trong gia phả hoàng tộc Kelantan liên hệ với Po Rome, danh xưng Nik được ghi trước tên Nik Mustafa bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah và ba người con trai là Nik Ibrahim, Nik Badrus-Salam và Nik Ali. Các tên gọi này thuộc hệ thống danh xưng gia truyền Melayu, gắn với phả hệ và vị trí của dòng Nik trong lịch sử hoàng tộc Kelantan và Patani.

Hậu duệ Po Rome và sự tiếp nối dòng hoàng tộc tại Panduranga, Kelantan và Patani

Các tư liệu Cham và gia phả Melayu ghi nhận hậu duệ Po Rome tiếp tục hiện diện trong đời sống chính trị tại Panduranga và các vương quốc trên bán đảo Mã Lai. Những nhánh hậu duệ được hình thành qua các quan hệ hôn nhân của nhà vua với phụ nữ Cham, Ede và Melayu, gắn với những mạng lưới hoàng tộc và tôn giáo khác nhau.

Dòng hậu duệ tại Panduranga

Tại Panduranga, dòng hậu duệ qua Bia Than Can, người thuộc cộng đồng Ede, tiếp tục nắm giữ vương quyền qua nhiều thế hệ. William B. Noseworthy, trong Khik Agama Cam: Caring for Cham Religions in Mainland Southeast Asia, 1651-1969 (2017), ghi nhận hậu duệ Po Rome qua người vợ Ede kế tiếp nhau cai trị Panduranga trong mười bốn triều đại, kéo dài đến năm 1786.

Trong dòng vua này có Po Saut (Po Saot), con trai Po Rome với người vợ Ede, được Noseworthy ghi niên đại trị vì 1669-1692. Danny Wong Tze Ken ghi niên đại 1660-1692. Cả hai tác giả đều ghi nhận Po Saut là con trai Po Rome và thuộc dòng hậu duệ tiếp tục nắm giữ vương quyền Panduranga sau năm 1651 (Noseworthy 2017: 115; Wong 2004).

Dòng hậu duệ tại Kelantan

Tại Kelantan, William B. Noseworthy ghi nhận Po Rome có ít nhất một người con trong thời gian lưu trú tại đây. Nhà vua sử dụng một tên Muslim theo truyền thống Melayu và được các tư liệu Cham ghi nhận với danh hiệu Po Gihlau, được Noseworthy dịch là “Chúa tể trầm hương”. Sau khi Po Rome trở về Panduranga và qua đời năm 1651, dòng hậu duệ của ông tại Kelantan được gọi là Champa dynasty (vương triều Champa) (Noseworthy). 

Trong các tư liệu Cham thế kỷ XVII và XVIII, những thành viên thuộc dòng hậu duệ này thường được gọi là người Melayu. Noseworthy ghi nhận những người mang danh hiệu Po Gihlau được xem là hậu duệ trực hệ của Po Rome, đồng thời có nguồn gốc Churu (Koho-Raglai) trong phả hệ. Dòng hậu duệ tại Kelantan còn được nhắc đến qua các nhân vật tham gia đời sống chính trị và hoạt động quân sự tại Panduranga trong những thế kỷ sau (Noseworthy). 

Một nhân vật tiêu biểu là Po Gihlau Tuan Phaow, một vị Tuan người Melayu thuộc dòng dõi Po Rome tại Kelantan, hoạt động vào thế kỷ XVIII. Theo Noseworthy, ông từng đi qua Kampong Cham, tập hợp lực lượng và tiến hành cuộc kháng cự chống quân Việt Nam tại Panduranga trong thời kỳ Tây Sơn (1770-1802). Bản văn Cham Ariya Tuen Phaow ghi Tuan Phaow đến Panduranga vào năm Thìn (1796), cùng những người Cham ủng hộ từ Campuchia, lập căn cứ tại Bicam và phát động cuộc nổi dậy chống lại lực lượng Nguyễn Ánh và Tây Sơn. Sau khi bị thương trong chiến trận, ông rút về vùng Kahaw, rồi trở lại Makah (Kelantan). Danny Wong Tze Ken cũng ghi nhận cuộc kháng cự do Tuan Phaow lãnh đạo bắt đầu năm 1796 và kéo dài gần hai năm trước khi bị quân Nguyễn đánh bại (Noseworthy; Wong). 

Cuộc nổi dậy do Tuan Phaow lãnh đạo năm 1796 là một trường hợp cụ thể về sự tham gia của dòng hậu duệ Champa tại Kelantan vào cuộc đấu tranh chống sự kiểm soát của triều Nguyễn ở Panduranga cuối thế kỷ XVIII.

Quan hệ với hoàng thất Patani và sự trở lại của dòng quý tộc Champa

Theo truyền thống gia phả Melayu, Nik Ali bin Nik Mustafa, người con trai thứ ba của Po Rome, có quan hệ hôn nhân với hoàng thất Patani và đảm nhiệm chức vụ quân sự trong triều đình. Nhánh Nik Ali được đặt trong mối quan hệ phả hệ giữa dòng hoàng tộc Champa với giới quý tộc và vương quyền Patani, mở rộng quan hệ của hậu duệ Po Rome đến miền nam bán đảo Mã Lai.

Trong thế kỷ XVIII, dòng vương tộc Kelantan từng nắm quyền tại Patani từ năm 1649 và cai trị đồng thời cả Kelantan lẫn Patani. Đến khoảng thập niên 1710, ba anh em, là con trai của một gia đình quý tộc Cham từng bị phế truất và có quan hệ họ hàng xa với dòng Sakti, lên nắm quyền tại cả hai vương quốc. Những người kế tiếp thuộc dòng này, thường là anh em hoặc anh em họ, tiếp tục cai trị Kelantan và Patani cho đến khi Sultan Muhammad lên ngôi tại Patani, vào khoảng năm 1769 hoặc 1771 (Bradley; Noseworthy).

Theo Francis R. Bradley, Sultan Muhammad thuộc một phe phái địa phương khác với dòng quý tộc cai trị trước đó và không có quan hệ được biết đến với nhánh Sakti-Cham tại Kelantan. Ahmad Fathy al-Fatani ghi nhận mốc năm 1771, xác định Sultan Muhammad là người sáng lập một dòng vua mới tại Patani, kế tiếp Long Nah (Datuk Pujud), vị vua cuối cùng thuộc dòng vương tộc Kelantan (Bradley; Ahmad Fathy al-Fatani).

Dòng quý tộc gốc Cham tiếp tục giữ vai trò trong đời sống chính trị Kelantan và Patani qua nhiều biến động của thế kỷ XVIII. Sự kế tiếp quyền lực của các dòng họ này, cùng quan hệ giữa hoàng thất Champa với các vương triều Melayu, thể hiện quá trình gắn kết lâu dài giữa hai không gian chính trị. Trong bối cảnh đó, hậu duệ Po Rome và các dòng quý tộc Cham tại Kelantan, Patani đều là những thành phần quan trọng trong lịch sử quan hệ hoàng tộc Champa–Melayu.

Quan hệ Kelantan-Champa trong cuộc kháng chiến năm 1833-1834

Mối quan hệ giữa hoàng tộc Kelantan và dòng vương quyền Champa tiếp tục được thể hiện trong cuộc kháng chiến của Katip Sumat tại Panduranga năm 1833-1834. Đây là một giai đoạn trong phong trào chống chính quyền Nguyễn của người Cham, bắt đầu từ năm 1832 dưới triều Minh Mạng, trong bối cảnh những biến động chính trị và quân sự tại khu vực Bình Thuận.

Trong nghiên cứu “Peranan Kelantan dalam Pergerakan Islam di Campa 1833-1834”, đăng trên Warisan Kelantan, tập VIII (1989), Po Dharma trình bày vai trò hỗ trợ của Kelantan đối với lực lượng Champa do Katip Sumat lãnh đạo. Danny Wong Tze Ken, trong Vietnam-Champa Relations and the Malay-Islam Regional Network in the 17^th-19th Centuries (2004), cho biết Katip Sumat là một chức sắc Islam từ Campuchia, từng có nhiều năm học tập Islam tại Kelantan. Khi nhận được tin Panduranga bị quân Nguyễn tiến công, ông trở về Champa. Năm 1833, Katip Sumat đến Bình Thuận cùng một lực lượng đông đảo gồm người Melayu và Cham từ Kelantan, tổ chức các cuộc tập kích nhằm vào quân đội Nguyễn.

Lực lượng Melayu tham gia phong trào không chỉ gồm những người tình nguyện. Danny Wong dẫn lại nghiên cứu của Po Dharma, cho biết Sultan Muhammad I của Kelantan (1800-1837) được cho là đã huy động quân đội đưa sang Champa hỗ trợ Katip Sumat. Theo Po Dharma, một trong những nguyên nhân quan trọng là Sultan Muhammad I tin rằng hoàng tộc Kelantan và dòng vua Champa cùng có nguồn gốc từ Po Rome. Bên cạnh quan hệ huyết thống, ý thức đoàn kết trong Islam cũng là cơ sở thúc đẩy sự hỗ trợ quân sự giữa hai bên (Po Dharma 1989; Wong 2004).

Việc Sultan Muhammad I viện dẫn cùng nguồn gốc Po Rome trong quan hệ với hoàng tộc Champa cho thấy truyền thống huyết thống Champa-Kelantan vẫn được duy trì trong nhận thức của vương triều Kelantan vào thế kỷ XIX. Quan hệ dòng dõi và sự gắn kết tôn giáo đã trở thành những cơ sở quan trọng cho hoạt động hỗ trợ chính trị và quân sự của Kelantan đối với phong trào kháng chiến tại Panduranga. Cuộc kháng chiến của Katip Sumat cùng các lực lượng Melayu–Cham cuối cùng bị quân Nguyễn đánh bại; năm 1835 đánh dấu sự chấm dứt của thực thể chính trị Champa tại Panduranga (Wong 2004).

Sự tiếp nối dòng hoàng tộc Champa trong không gian Melayu

Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX, dòng hậu duệ Po Rome gắn liền với quá trình phát triển của quan hệ hoàng tộc và chính trị giữa Panduranga với các vương quốc trên bán đảo Mã Lai. Trong không gian này, quan hệ Champa-Melayu được duy trì qua các dòng phả hệ, hôn nhân hoàng tộc, sự kế tiếp quyền lực và hoạt động của các thành viên thuộc những gia đình quý tộc có nguồn gốc Cham. Các quan hệ ấy vượt ra ngoài phạm vi một triều đại, trở thành một phần trong lịch sử giao lưu giữa Champa với thế giới Melayu.

Sự tiếp nối của dòng hoàng tộc Champa không chỉ thể hiện trong việc kế vị vương quyền tại Panduranga mà còn gắn với sự hiện diện của các dòng hậu duệ trong cơ cấu xã hội và chính trị Kelantan, Patani và Singgora. Các truyền thống gia phả bảo lưu quan hệ huyết thống và nguồn gốc hoàng tộc, trong khi những biến động chính trị tại các vương quốc Melayu ghi nhận vai trò của các dòng quý tộc gốc Cham qua nhiều thế hệ. Quan hệ hôn nhân, chức vụ trong triều đình và sự liên kết tôn giáo góp phần duy trì sự gắn bó giữa các cộng đồng và dòng họ thuộc hai không gian lịch sử.

Đến thế kỷ XIX, quan hệ Kelantan-Panduranga tiếp tục thể hiện qua sự hỗ trợ quân sự của Kelantan đối với phong trào kháng chiến của người Cham. Theo Po Dharma, Sultan Muhammad I tin rằng hoàng tộc Kelantan và dòng vua Champa cùng có nguồn gốc từ Po Rome. Bên cạnh mối liên hệ huyết thống, sự đoàn kết trong Islam cũng là cơ sở thúc đẩy sự hỗ trợ giữa hai bên. Truyền thống về nguồn gốc Po Rome tiếp tục được lưu giữ trong gia phả hoàng tộc Kelantan và trở thành một phần ký ức lịch sử về quan hệ Champa-Melayu.

Po Rome và vùng cao nguyên Champa (Vijaya Thượng)

Cao nguyên Champa, được Jacques Dournes gọi là Le Haut Champa trong công trình nghiên cứu năm 1970, là không gian lịch sử nối liền các trung tâm duyên hải Champa với vùng nội địa Trường Sơn Nam. Phạm vi này bao gồm những khu vực ngày nay thuộc Kon Tum, Gia Lai, Daklak, Dak Nong, Lâm Đồng và phần phía tây của các tỉnh ven biển miền Trung. Từ trước thế kỷ X, cao nguyên đã giữ vị trí quan trọng trong không gian lãnh thổ và chính trị Champa. Mối liên hệ ấy được phản ánh qua các ghi chép về sản vật miền núi trong cống phẩm Champa, những tuyến giao thương nối vùng cao với duyên hải và các dấu tích kiến trúc, tôn giáo trong nội địa (Dournes 1970; H. Maitre 1912; Lafont 2011).

Các dấu tích khảo cổ cho thấy sự hiện diện của kiến trúc có liên hệ với Champa tại nhiều địa bàn cao nguyên. Ở Gia Lai, khu vực Ayun Pa-Cheo Reo từng ghi nhận các di tích Yang Mum, Drang Lai và Kuai King; tại Krong Pa còn có di tích Bang Keng bên sông Krong H’Nang. Nghiên cứu của Nguyễn Quốc Mạnh ghi nhận tại Bang Keng hai giai đoạn kiến trúc, với niên đại sớm khoảng thế kỷ IV-VII và giai đoạn tiếp theo khoảng thế kỷ VII-VIII. Tại Daklak, tháp Yang Prong là một công trình tiêu biểu. Ở Kon Tum, những dấu tích kiến trúc, phù điêu và tượng tại các địa điểm như Kon Hơngo, Plơiwae và Kon Jơdri góp phần làm rõ sự hiện diện của di sản Champa trong nội địa. Tại Phú Yên, thành Hồ, tháp Nhạn cùng các di tích trong lưu vực sông Ba-Đà Rằng nằm trên không gian liên kết giữa duyên hải và các tuyến giao thông lên cao nguyên. Những di tích này cho thấy mối liên hệ giữa Champa với vùng cao đã để lại dấu ấn vật chất trên một địa bàn rộng (Lê Đình Phụng 1996; Nguyễn Thị Kim Vân 2015; Nguyễn Quốc Mạnh 2022).

Quan hệ giữa vương quyền Champa với cao nguyên còn được phản ánh qua các hoạt động quân sự và chính trị. Năm 1149, Jaya Harivarman I từ Panduranga tiến quân ra phía bắc, giành lại Vijaya sau thời kỳ Khmer chiếm giữ. Theo các tư liệu được những nhà nghiên cứu lịch sử Champa tổng hợp, sau khi củng cố quyền lực, nhà vua tiếp tục tiến hành các chiến dịch nhằm khuất phục những cộng đồng miền núi phía tây, trong đó có các nhóm được văn bản cổ gọi là Radé và Mada. Sự chống đối của các thủ lĩnh miền cao cho thấy khu vực này có những lực lượng chính trị riêng, đồng thời có quan hệ trực tiếp với các cuộc tranh chấp quyền lực của những vương triều Champa (Maspero 1928: 158-159).

Vai trò quân sự của vùng núi thể hiện rõ trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên giai đoạn 1282-1284. Theo các nghiên cứu về lịch sử Champa, vua Indravarman V cùng hoàng tử Harijit, người sau này lên ngôi với vương hiệu Jaya Simhavarman III, thường được biết đến trong sử Việt là Chế Mân, đã rút từ kinh thành Vijaya vào miền núi để tiếp tục kháng chiến. Vùng cao nguyên trở thành hậu cứ hỗ trợ hoạt động quân sự của triều đình và quân đội Champa, góp phần bảo toàn lực lượng khi trung tâm duyên hải bị đe dọa (Maspero 1928: 175-187; Lafont 2011).

Đến thế kỷ XV, bia ký Drang Lai (C. 43) cung cấp chứng cứ về quan hệ chính trị giữa triều đình Vijaya và các thủ lĩnh cao nguyên. Văn khắc ghi lại những sự kiện liên quan đến vua Virabhadravarman vào khoảng các năm 1415 và 1435, trong đó có việc thiết lập quan hệ lệ thuộc với những nhân vật được gọi là “vua vĩ đại của người miền núi” và Śrī Gajarāja. Nhà vua bảo trợ việc xây dựng nơi thờ thần Shiva dưới danh hiệu Kirāteśvara, đồng thời gắn hoạt động phụng thờ với đất đai, nhân lực và các công trình phục vụ sản xuất nông nghiệp. Bia ký cho thấy vương quyền Vijaya đã can dự vào đời sống chính trị và tôn giáo tại cao nguyên, trong khi các thủ lĩnh miền núi cũng tham gia vào mạng lưới quyền lực rộng hơn của Champa (Griffiths và cộng sự 2012: 43-56).

Trong các nghiên cứu Tây Nguyên trong mối liên hệ với Champa thời kỳ cổ - trung đại và về nguồn sử liệu vùng Champa Thượng, Đổng Thành Danh tổng hợp tư liệu Trung Hoa, văn bia Champa, thư tịch hoàng gia và truyền thuyết của các cộng đồng miền núi để làm rõ quan hệ giữa cao nguyên với các vương triều Champa. Theo tác giả, những quan hệ này bao gồm giao thương, liên kết chính trị, hoạt động quân sự và giao lưu tôn giáo. Các cộng đồng Churu, Rhade, Raglai và K’ho tham gia vào đời sống kinh tế miền núi, đồng thời xuất hiện trong những mối liên hệ về hoàng tộc, chính trị và nghi lễ của Champa. Po Rome, có nguồn gốc Churu, cùng hoàng hậu thứ hai thuộc cộng đồng Rhade, là một trường hợp tiêu biểu cho mối liên hệ giữa cao nguyên với Panduranga (Đổng Thành Danh 2018; 2021).

Trong nghiên cứu The Cham’s First Highland Sovereign: Po Romé (r. 1627-1651), William B. Noseworthy đặt Po Rome trong mối quan hệ giữa cộng đồng Churu, Rhade, Cham vùng duyên hải và thế giới Melayu. Theo tác giả, các quan hệ cá nhân, hôn nhân và giao lưu khu vực góp phần tạo dựng nền tảng chính trị của nhà vua. Noseworthy xem triều Po Rome là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử tương tác giữa cao nguyên và duyên hải Champa, đồng thời nhấn mạnh vai trò của các cộng đồng miền cao trong đời sống chính trị Panduranga (Noseworthy 2013: 161-165, 179-180).

Nguồn gốc Churu của Po Rome cần được đặt trong tiến trình lịch sử lâu dài giữa Panduranga và cao nguyên. Trước thế kỷ XVII, các vương triều Champa đã thiết lập quan hệ với những thủ lĩnh miền núi, sử dụng vùng cao làm hậu cứ quân sự và bảo trợ các hoạt động xây dựng, thờ tự. Danh xưng “vua Champa” trước hết xác định địa vị chính trị của người đứng đầu vương quốc, không tự nó xác định căn tính dân tộc theo khái niệm hiện đại. Sử liệu hiện có cũng chưa đủ cơ sở để mặc nhiên đồng nhất tất cả các vua Champa với cộng đồng Cham hiện đại. Khi nghiên cứu các vị vua thời cổ, cần đặt họ trong bối cảnh lịch sử của Champa, nơi các cộng đồng cổ nói những ngôn ngữ thuộc nhánh Chamic cùng tham gia vào đời sống của một thực thể chính trị đa cộng đồng. Triều Po Rome là trường hợp tiêu biểu cho mối liên hệ lâu dài giữa Panduranga và Cao nguyên Champa (Vijaya Thượng).

Hình 6.  Tháp Yang Prong, xã Ea Rok, huyện Ea Sup, tỉnh Daklak. Yang Prong (nghĩa là “Thần lớn” hay “Thần vĩ đại”) là một công trình kiến trúc Champa nằm giữa rừng cổ thụ Tây Nguyên, gần dòng sông Ea H’leo. Di tích được nhà dân tộc học người Pháp Henri Maitre phát hiện và khảo sát trong khoảng năm 1904-1911, sau đó được mô tả trong tác phẩm Les Jungles Moi (Rừng Mọi), xuất bản tại Paris năm 1912.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng tháp có phần chân xây bằng đá ong; trên khung cửa và xà ngang còn dấu tích bia ký Champa. Mảnh đá sa thạch tìm thấy tại khu vực di tích có hình bò thần Nandin, biểu tượng gắn với thần Shiva trong truyền thống tôn giáo Champa. Tháp được cho là xây dựng vào cuối thế kỷ XIII, dưới triều vua Jaya Simhavarman III, tức Chế Mân (R’cam Mal), với mục đích thờ thần Shiva.. Hình minh họa tái hiện Po Rome giữa không gian văn hóa Tây Nguyên, gợi nhắc mối liên hệ lịch sử giữa vương quyền Panduranga, kiến trúc Champa và các cộng đồng Rhade vùng cao. Ảnh: Putra Podam. 

Quan hệ với Đại Việt và cuộc hôn nhân với Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa

Trong triều Po Rome (1627-1651), Panduranga duy trì quan hệ với chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Theo Nguyễn Phước tộc Thế phả, Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa được gả cho Po Rome vào năm Tân Mùi (1631). Bà là con gái Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên và là em ruột cùng mẹ với Công nữ Ngọc Vạn. Cuộc hôn nhân diễn ra trong bối cảnh chính quyền chúa Nguyễn phải đối phó với chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, đồng thời tiếp tục mở rộng ảnh hưởng về phía nam.

Sau khi kết hôn với Po Rome, Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa được cộng đồng Cham gọi là Bia Ut. Putra Podam liên hệ yếu tố Ut với từ Sanskrit Uttara, nghĩa là “phương bắc”, từ đó giải thích Bia Ut là công nữ phương bắc, tức công nữ đến từ Đại Việt. William B. Noseworthy cũng đề cập cách hiểu Ut mang nghĩa phương bắc, đồng thời liên hệ tên gọi này với từ “út” trong tiếng Việt, chỉ người con nhỏ nhất trong gia đình. Những cách giải thích này phản ánh các mối liên hệ ngôn ngữ và văn hóa để lý giải danh xưng Bia Ut.

Trong gia phả Nguyễn, Ngọc Khoa chủ yếu được nhắc đến qua thân thế và cuộc hôn nhân với Po Rome năm 1631. Các văn bản Cham mở rộng hình ảnh Bia Ut, gắn bà với những biến động chính trị và tín ngưỡng dưới triều nhà vua. Sự khác biệt về nội dung phản ánh chức năng riêng của từng hệ thống tư liệu: gia phả Nguyễn tập trung vào quan hệ hoàng tộc và hôn nhân chính trị, còn các văn bản Cham thể hiện cách cộng đồng Panduranga ghi nhận những biến động trong lịch sử vương quốc.

Cuộc hôn nhân này là một dấu mốc trong quan hệ giữa Panduranga và Đàng Trong thế kỷ XVII. Đối với chính quyền chúa Nguyễn, hôn nhân hoàng gia diễn ra trong quá trình mở rộng ảnh hưởng về phía nam; đối với Panduranga, đây là mối quan hệ với một thế lực chính trị đang gia tăng sức ép tại khu vực. Trong ký ức của cộng đồng Cham, Bia Ut còn gắn với những câu chuyện về cây thiêng kraik, sự bất hòa giữa Po Rome với các tướng lĩnh và sự suy yếu của vương quyền.

Quan hệ Champa-Đàng Trong dưới triều Po Rome (1627-1651)

Trong thời gian Po Rome trị vì, từ năm 1627 đến năm 1651, quan hệ giữa Panduranga và chính quyền Đàng Trong diễn ra trong bối cảnh tranh chấp lãnh thổ, cạnh tranh quyền kiểm soát các vùng biên giới và hoạt động thương mại ven biển. Từ sau khi Đại Việt chiếm Phú Yên (Aia Ru) năm 1611, vùng đất này trở thành địa bàn quan trọng trong quan hệ giữa hai bên. Dưới triều Po Rome, sức ép từ Đàng Trong tiếp tục ảnh hưởng đến tình hình chính trị và quân sự của Champa.

William Noseworthy, trong nghiên cứu The Cham’s First Highland Sovereign: Po Romé (r. 1627-1651), khảo sát tình hình Panduranga dưới triều Po Rome. Tác giả dẫn dị bản Dalikal Po Romé Angan Ja Saot, theo đó quân Đại Việt tiến công Champa hai hoặc ba lần khi Po Rome vừa lên ngôi năm 1627, nhưng đều không thành công. Đây là thông tin được ghi nhận trong văn bản Cham về tình hình quân sự đầu triều Po Rome.

Xung đột quân sự giữa Đại Việt và Champa diễn ra trong thời Po Rome trị vì. Theo dị bản Dalikal Po Romé Angan Ja Saot, quân Đại Việt tiến công Champa hai hoặc ba lần vào đầu triều đại, nhưng đều không thành công. Đến cuối triều đại, Po Rome bị bắt và qua đời trong bối cảnh chiến sự giữa hai bên. Theo niên đại của biên niên sử Panduranga, nhà vua qua đời năm 1651.

Hình 8. Bản đồ các thực thể chính trị ở Đông Nam Á năm 1611. Bản đồ thể hiện Đại Việt dưới thời Lê-Trịnh, lãnh thổ Đàng Trong dưới quyền các chúa Nguyễn, cùng các thực thể chính trị lân cận như Nam Bàn (Champa Thượng), Panduranga-Champa, Lan Xang, Ayutthaya và Campuchia. Tác giả: Doãn Hiệu (theo chữ ký trên bản đồ). Nguồn: Bản đồ lịch sử đăng tải trên LUANPT.ORG.   

Nola Cooke, trong nghiên cứu Later-seventeenth-century Cham-Viet interactions: New light from French missionary sources, xác định một cuộc tiến công lớn của quân Champa diễn ra khoảng năm 1649-1650. Theo tác giả, cuộc tiến công này mở đầu cho một giai đoạn xung đột nghiêm trọng giữa Champa và Đàng Trong. Các sử liệu Đại Việt không ghi nhận cụ thể cuộc tiến công ban đầu của quân Champa hoặc phản ứng quân sự của chính quyền Nguyễn. Thông tin về biến cố này chủ yếu dựa trên báo cáo của Willem Verstegen, sứ giả Công ty Đông Ấn Hà Lan, lập ngày 31 tháng 12 năm 1651.

Cooke cho rằng một nguyên nhân có thể dẫn đến xung đột là việc chính quyền Đàng Trong đưa một số lượng lớn tù binh của cuộc chiến Trịnh-Nguyễn đến định cư tại những vùng đất từng thuộc Champa sau chiến thắng năm 1648. Các nhóm tù binh được phân bố tại nhiều địa điểm, từ Thăng Bình, Điện Bàn đến Phú Yên. Sự dịch chuyển dân cư làm thay đổi tình hình tại các vùng biên giới, gây sức ép lên cư dân địa phương và hạn chế khả năng Champa khôi phục những vùng đất đã mất.

Bên cạnh vấn đề lãnh thổ và dân cư, quyền kiểm soát các cảng biển và thị trường cũng giữ vai trò quan trọng. Trong báo cáo, Verstegen đề cập việc chính quyền Đàng Trong tăng cường kiểm soát các cảng Champa sau cuộc chinh phục bằng quân sự khoảng năm 1650. Theo phân tích của Cooke, lợi ích thương mại hàng hải và quyền kiểm soát các thị trường ven biển là những yếu tố quan trọng giúp giải thích chính sách của Đàng Trong đối với Champa trong giai đoạn này. Những biến động ấy đặt Panduranga trước sức ép quân sự và kinh tế ngày càng lớn vào cuối triều Po Rome.

Báo cáo Hà Lan và số phận Po Rome

Báo cáo của Willem Verstegen là nguồn tư liệu quan trọng khi nghiên cứu biến cố cuối triều Po Rome. Theo bản dịch của Anthony Reid trong The End of Dutch Relations with the Nguyen State, 1651-2, chính quyền Đàng Trong đã chinh phục Champa bằng vũ lực vào khoảng giữa năm 1650, chém đầu nhà vua và giam giữ một nhân vật được gọi là Dayro cùng vợ tại Quảng Nam. Trong chuyến thăm vào tháng 12 năm 1651, Verstegen trực tiếp đến nơi giam giữ và mô tả điều kiện sinh hoạt tại đây rất khắc nghiệt. Ông trở về Batavia ngày 31 tháng 12 năm 1651; báo cáo về tình hình Đàng Trong sau đó được đưa vào công văn tổng hợp gửi Amsterdam ngày 24 tháng 1 năm 1652 (Reid 1993: 35-36). 

Nola Cooke cho rằng nhân vật Dayro có thể là Po Rome, dựa trên việc đối chiếu báo cáo Hà Lan với các danh hiệu dành cho người đứng đầu Champa trong những tư liệu liên quan. Po Dharma xác định Po Rome qua đời năm 1651. Báo cáo Hà Lan vì thế cung cấp chứng cứ từ bên ngoài truyền thống văn bản Cham về cuộc chinh phục Champa và số phận của giới cầm quyền. Việc đồng nhất Dayro với Po Rome vẫn cần được đặt trong quá trình đối chiếu các nguồn sử liệu, bởi báo cáo không nêu trực tiếp tên nhà vua.

Trong các dị bản Cham, sau khi thất trận, Po Rome bị nhốt trong rọ hoặc cũi sắt rồi bị áp giải về phía Thuận Hóa. Một số truyền thuật kể rằng nhà vua bị bỏ đói, thiếu nước trong quá trình áp giải và qua đời trên đường đi. Những chi tiết này phản ánh ký ức Cham về biến cố cuối đời Po Rome, bổ sung một góc nhìn từ truyền thống Cham bên cạnh ghi chép của người Hà Lan về cuộc chinh phục Champa và việc giam giữ nhân vật được gọi là Dayro.

II. Bia Ut, cây thiêng và những bất hòa trong triều

Tư liệu về triều Po Rome đề cập đến quan hệ hôn nhân, tín ngưỡng và những bất hòa trong nội bộ triều đình Cham. Câu chuyện Bia Ut, cây thiêng kraik và việc các tướng lĩnh rời triều đình gắn với những biến động chính trị và sự suy yếu của vương quyền Panduranga. Đây là những lớp ký ức lịch sử của cộng đồng Cham về triều đại Po Rome.

Bia Ut trong ký ức cộng đồng Cham

Theo Putra Podam, những lời kể về Bia Ut phản ánh mối lo ngại của cộng đồng Panduranga trước sự can thiệp từ bên ngoài, gắn với ảnh hưởng của bà đối với Po Rome và việc chặt cây thiêng kraik, biểu tượng của nền tảng tâm linh vương quyền.

Một số dị bản kể rằng sau khi Po Rome qua đời, Bia Ut bị trừng phạt bằng cách chúi đầu xuống bùn cho đến chết. Một văn bản thơ Cham khác nhắc đến phiến đá mang hình tượng Bia Ut bị cắm đầu xuống đất. Những hình ảnh này thể hiện sự trừng phạt, sỉ nhục và loại trừ một nhân vật khỏi cộng đồng. Bia đá Bia Ut Chúng cũng được nhắc đến trong các tư liệu liên quan, nhưng hiện đã bị mất cắp. Những câu chuyện về hình phạt dành cho bà vẫn được nhắc đến trong cộng đồng Cham ở trong nước và ngoài nước.

Các chi tiết về việc Bia Ut bị hành hình được thể hiện qua bia đá do người Cham tạo dựng, trong đó hình tượng bà được khắc họa ở tư thế chúi đầu xuống đất. Bia đá từng hiện diện gần khu vực ga xe lửa Phan Rang và về sau bị mất. Hình tượng này gắn với ký ức của cộng đồng Cham về việc Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa bị hành hình sau khi Po Rome qua đời. Đây cũng là biểu hiện thái độ phê phán của một bộ phận cộng đồng Cham đối với ảnh hưởng ngoại tộc trong hoàng gia, đồng thời phản ánh mối quan tâm đến sự ổn định của triều đình và việc bảo vệ trật tự tín ngưỡng Champa.

Putra Podam nhận định rằng các câu chuyện về Bia Ut gắn những biến cố lịch sử phức tạp với một nhân vật mang ý nghĩa đạo lý và chính trị. Qua đó, cộng đồng thể hiện nỗi lo về sự can thiệp từ bên ngoài, những rạn nứt trong nội bộ hoàng gia và nguy cơ suy yếu của Panduranga. Hình tượng Bia Ut góp phần định hình cách cộng đồng Cham ghi nhớ triều đại Po Rome, đồng thời thể hiện quan niệm về mối quan hệ giữa hôn nhân chính trị, quyền lực và trách nhiệm bảo vệ vương quốc.

Cây thiêng kraik và sự suy yếu của Panduranga

Cây kraik mang ý nghĩa tâm linh trong quan niệm của cộng đồng Champa, gắn với sức mạnh bảo hộ vương quyền và sự trường tồn của vương quốc. Một dị bản kể rằng Bia Ut giả bệnh và cho biết chỉ khi cây kraik bị chặt hạ, bà mới có thể khỏi bệnh. Quân lính nhiều lần tìm cách đốn hạ cây nhưng không thành công. Sau đó, Po Rome trực tiếp ra lệnh chặt cây và đánh vào thân cây ba lần. Máu đỏ chảy ra từ thân cây trước khi cây đổ xuống.

Sau khi cây kraik bị hạ, Bia Ut khỏi bệnh và gửi thư báo cho cha mình rằng sức mạnh của vua Champa đã suy giảm. Quân Đại Việt tiếp đó tiến đánh Champa; Po Rome rời kinh đô, bị bắt và phải khuất phục. Trong dị bản này, cây kraik tượng trưng cho nền tảng tâm linh bảo hộ vương quyền và sự trường tồn của Panduranga. Cây thiêng bị chặt trở thành dấu mốc báo hiệu sự suy yếu của vương quyền, gắn với những rạn nứt nội bộ và nguy cơ can thiệp từ bên ngoài. Qua câu chuyện Bia Ut và cây kraik, cộng đồng Cham lý giải vận mệnh vương quốc qua mối liên hệ giữa tín ngưỡng, quyết định của nhà vua và sức ép chính trị từ bên ngoài.

Trong nghiên cứu Công nữ Ngọc Khoa: Ký ức Cham và biểu tượng suy vong quốc gia, Putra Podam khảo sát hình tượng Bia Ut trong cộng đồng Cham tại Panduranga. Theo tác giả, một bộ phận cộng đồng xem bà là nhân vật gắn với nguy cơ can thiệp từ bên ngoài thông qua hôn nhân hoàng gia. Câu chuyện Bia Ut thúc ép Po Rome chặt cây kraik được nhìn nhận như biểu tượng của sự suy yếu về tín ngưỡng và chính trị ngay trong triều đình.

Hình 9. Truyền thuyết cây thiêng kraik dưới triều vua Po Rome (1627-1651). Theo truyền thống Cham tại Panduranga, Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa (Bia Ut) giả vờ lâm bệnh nặng và cho rằng chỉ khi cây thiêng kraik bị chặt hạ thì bà mới có thể khỏi bệnh. Tin theo lời bà, Po Rome ra lệnh chặt cây. Theo truyền thuật, sau ba nhát chém, thân cây chảy ra chất lỏng đỏ như máu. Cây kraik được xem là biểu tượng thiêng gắn với sự bảo hộ và vận mệnh vương quốc; việc chặt cây được liên hệ với sự suy yếu của vương quyền Panduranga và những biến động cuối triều Po Rome. Truyền thuyết về cây kraik vẫn được lưu truyền trong cộng đồng Cham tại Panduranga, Campuchia và Malaysia. Putra Podam kể rằng, khi đến Campuchia năm 2002, ông gặp một nhóm trẻ em bên ngoài một masjid (thánh đường Hồi giáo). Các em hỏi ông: “Cây kraik đã mọc lại chưa?”. Ông trả lời: “Cây kraik bị Yuen dùng xi măng xây kiên cố rồi”.

Hơn hai mươi năm sau, khi viết lại chú thích này, Putra Podam bất chợt trào nước mắt khi nhớ đến câu hỏi hồn nhiên của những em bé năm xưa. Câu hỏi về cây kraik vẫn in sâu trong ký ức ông, gợi lên nỗi xúc động về cây thiêng, lịch sử Champa và những ký ức được lưu truyền qua nhiều thế hệ cộng đồng Cham. Ảnh: Putra Podam (tái dựng bằng AI).

Po Sah Bin và những bất hòa trong triều Po Rome

Các văn bản Cham về Po Rome lưu truyền những câu chuyện về bất hòa giữa nhà vua và một số tướng lĩnh. Trong bài Giải ảo huyền thoại Po Romé của người Chăm, Đổng Thành Danh khảo sát các văn bản Cham thuộc thể loại dalikal và demnay liên quan đến thân thế và sự nghiệp của nhà vua. Theo dị bản ghi trong văn bản CAM Microfilm 1 (3), Po Sah Bin bị Po Rome khiển trách rồi lui về vùng cư trú của người Raglai. Bản CAM 244 không đề cập đến nhân vật này. Câu chuyện về Po Sah Bin còn gắn với ký ức cộng đồng Cham và truyền thuyết về cây kraik.

Trong một số dị bản, những bất hòa giữa Po Rome và các tướng lĩnh được liên hệ với ảnh hưởng của Bia Ut và câu chuyện chặt cây kraik. Việc các tướng lĩnh rời triều đình trong những câu chuyện này phản ánh cách một bộ phận cộng đồng Cham lý giải những rạn nứt nội bộ và sự suy yếu của vương quyền dưới thời Po Rome. Việc Po Sah Bin rời triều đình được ghi nhận trong một dị bản, gắn với sự kiện nhà vua khiển trách ông.

III. Hoàng hậu và thứ hậu

Dưới triều Po Rome (1627-1651), các quan hệ hôn nhân của nhà vua được lưu giữ qua nhiều nguồn tư liệu khác nhau, từ khảo tả di tích của các học giả Pháp đầu thế kỷ XX, gia phả hoàng tộc Melayu, gia phả Nguyễn Phước đến bản chép tay và truyền thuật Cham. Những nghiên cứu của E.-M. Durand, Henri Parmentier, Sakaya, Putra Podam, Đổng Thành Danh, Danny Wong Tze Ken và William B. Noseworthy cùng các tư liệu cộng đồng được bảo tồn tại Panduranga góp phần xác định thân thế và vị trí của những phụ nữ trong hoàng gia. Các tên gọi được lưu truyền gồm Bia Than Cih (Bia Sucih), Bia Than Can, Bia Ut, Puteri Siti, Bia Laku Makam, Bia Hatri và Bia Sumut.

Bia Than Cih (Bia Sucih)

Bia Than Cih, còn gọi là Bia Sucih, Bia Suchih hoặc Sučih trong các tài liệu phiên chuyển, là người vợ đầu của Po Rome. Truyền thống hoàng tộc Panduranga ghi bà là con gái vua Po Mah Taha (Po Klong Mah Nai), người tiền nhiệm của Po Rome. Trong các nghiên cứu của Sakaya (2008, 2013), bà được xác định thuộc cộng đồng Cham Awal (Islam).

Tư liệu khảo cổ và văn khắc đầu thế kỷ XX cung cấp những chứng cứ quan trọng về nhân vật này. Năm 1903, E.-M. Durand công bố nghiên cứu Le temple de Po Romé à Phanrang trên Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient, trong đó phiên chuyển và dịch dòng văn khắc trên tượng một phụ nữ đặt tại một miếu nhỏ bên ngoài tháp chính. Nội dung văn khắc xác định đây là tượng Hoàng hậu Sučih, người không lên giàn hỏa táng cùng chồng. Henri Parmentier tiếp tục ghi nhận tượng này trong Inventaire descriptif des monuments čams de l'Annam (1909), với tên gọi Pō Romē - Statue de la reine Sučih, trang 68. Đây là tư liệu hình ảnh quan trọng về tượng hoàng hậu được lưu giữ tại di tích Po Rome (Durand 1903; Parmentier 1909).

Theo Sakaya, Bia Than [Su] Cih thuộc cộng đồng Cham Awal (Islam). Truyền thống Bani giải thích việc bà không tham gia nghi lễ hỏa táng bằng tập quán mai táng theo Islam. Một miếu thờ riêng được dựng phía sau tháp Po Rome, nơi cộng đồng duy trì việc tưởng niệm bà.

Trong nghiên cứu về tượng thờ tại tháp, Putra Podam đã đối chiếu hình ảnh do Henri Parmentier ghi lại với các mẫu tượng được phục dựng trong những giai đoạn sau. Một bản văn Akhar Thrah (Srah) liên quan đến Bia Sucih cũng được phiên chuyển sang Rumi Campa 2000. Nội dung văn bản nhắc đến Bia Sucih, quan hệ với Po và việc bà không lên giàn hỏa táng cùng chồng. Những bản tượng qua các lần thay thế và phục dựng cần được phân biệt với mẫu hình ảnh lịch sử đầu thế kỷ XX (Putra Podam 2023).

Bia Than Can (Bia Than Chan)

Bia Than Can, còn được ghi là Bia Than Su Can, Bia Than Chan hoặc Sanchán trong những tài liệu phiên chuyển khác nhau, là người vợ thuộc cộng đồng Rhadé (Ede) của Po Rome. Sakaya ghi nhận bà là một trong hai phụ nữ có tượng thờ bên trong tháp Po Rome, tượng còn lại là Bia Than Cih thuộc cộng đồng Cham Awal (Sakaya 2008).

Bài viết “Chuyện tình của công chúa Rhade và quốc vương Champa”, đăng trên trang Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ngày 19/10/2012, ghi tên người phụ nữ Rhade là H’Drah Jan Kpă, con gái một tù trưởng Rhade. Theo bài viết, Po Rome đưa bà về kinh thành, cưới làm vợ thứ hai và phong làm thứ hậu Bia Than Can. Bà là người sinh con cho nhà vua, trong đó có dòng hậu duệ tiếp tục kế thừa vương quyền Panduranga.

Trong tư liệu do Putra Podam công bố, nhân vật này còn được ghi là H'bia Hadrah Hajan Kpă hoặc Hadrah Hajan Kapak, mang tên gọi Công chúa Hạt Mưa trong truyền thống Rhade. Các truyền thuật Rhadé ghi nhận bà sinh năm 1630, trở thành thứ hậu trong giai đoạn 1645-1651 và qua đời năm 1654. Một dị bản kể rằng bà không chết tại giàn hỏa táng mà được giữ lại, sau đó trở về sinh sống trên vùng cao nguyên. Dị bản này khác với ghi chép cổ về nghi thức hỏa táng và cần được bảo lưu theo truyền thống Rhade (Putra Podam 2023; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia 2012).

Một bản tổng thuật đăng trên Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient năm 1921, khi đề cập nghiên cứu của E.-M. Durand, ghi nhận Hoàng hậu Sanchán ngồi bên phải nhà vua trong tháp và đi theo Po Rome lên giàn hỏa táng. Trong khi đó, truyền thống Rhade lưu truyền một dị bản kể rằng bà sống sót sau lễ hỏa táng và trở về vùng cao nguyên. Hai cách ghi nhận này thể hiện những truyền thuật khác nhau về số phận của hoàng hậu sau khi Po Rome qua đời.

Bia Ut - Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa

Công nữ Ngọc Khoa, tên đầy đủ là Nguyễn Thị Ngọc Khoa, còn được ghi là Nguyễn Phúc Ngọc Khoa, là con gái thứ ba của chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên (1613-1635), em ruột cùng mẹ với Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Vạn. Theo Nguyễn Phước Tộc Thế Phả (1995, tr. 126), năm Tân Mùi (1631), bà được chúa Nguyễn Phúc Nguyên gả cho vua Champa Po Rome (1627-1651). Sau khi đến Panduranga, bà được thần dân Champa gọi là Bia Ut.

Danh xưng Bia Ut được giải thích qua từ Melayu utara, có nguồn gốc từ Sanskrit uttara, nghĩa là phương Bắc. Theo thuật ngữ, Bia Ut mang nghĩa “Công chúa phương Bắc” hay “Công chúa nước Đại Việt”. Danny Wong Tze Ken cũng sử dụng cách dịch Northern Queen để giải thích danh xưng này, gắn với nguồn gốc của công nữ từ lãnh thổ phía Bắc Champa, dưới quyền cai quản của chúa Nguyễn.

Cuộc hôn nhân giữa Công nữ Ngọc Khoa và Po Rome được đặt trong chính sách ngoại giao của chúa Nguyễn Phúc Nguyên đối với Champa. Cuộc hôn phối năm 1631 diễn ra trong bối cảnh chiến tranh giữa chúa Nguyễn và chúa Trịnh bùng nổ từ năm 1627. Việc duy trì quan hệ hòa hiếu với Panduranga ở phía Nam tạo điều kiện để chúa Nguyễn tập trung nguồn lực đối phó với chúa Trịnh ở Đàng Ngoài. Đồng thời, chính quyền Đàng Trong tiếp tục thực hiện chính sách mở rộng ảnh hưởng và lãnh thổ về phương Nam.

Danny Wong Tze Ken (2007), trong The Nguyen and Champa during 17th and 18th Century: A Study of Nguyen Foreign Relations, dẫn lại thông tin từ Nguyễn Phước Tộc Thế Phả về cuộc hôn nhân giữa Ngọc Khoa và Po Rome. Tác giả lưu ý rằng sự kiện này không được ghi nhận trong các sử liệu Việt Nam đương thời. Trong khi đó, bản chép tay Cham mang tên Legend of Po Debatasvar (Po Rome), ký hiệu MS Cam 37 (12), lưu tại Thư viện Société Asiatique, Paris, kể về cuộc hôn nhân giữa Po Rome với một công chúa Việt Nam nhưng không nêu tên Nguyễn Phúc Ngọc Khoa. Gia phả Nguyễn Phước ghi rõ tên công nữ và năm kết hôn, còn bản văn Cham lưu giữ danh xưng Bia Ut trong câu chuyện về người vợ Việt của nhà vua (Wong 2007; 2011).

Tên Bia Ut còn được lưu giữ trong các bản chép tay Cham thuộc những thể loại Dalikal, Demnay và Ariya. Các văn bản kể về cuộc hôn nhân giữa Po Rome và công chúa phương Bắc, đồng thời gắn nhân vật Bia Ut với cây thiêng kraik trong truyền thống Champa. Theo một dị bản, Bia Ut khuyên Po Rome chặt cây kraik, vốn được xem là linh vật bảo vệ sinh mệnh nhà vua và sự trường tồn của vương triều. Sau khi cây bị chặt, Bia Ut báo tin về cho phía Việt Nam, quân Đại Việt tiến công Champa, Po Rome thất trận, bị bắt và qua đời. Câu chuyện này được lưu truyền trong cộng đồng Cham qua nhiều thế hệ.

Đổng Thành Danh (2019), trong nghiên cứu “Vua Po Romé của Champa - Một góc nhìn phi huyền thoại”, phân biệt các truyện cổ và truyền thuyết thuộc Dalikal, Demnay với những bài tụng ca, tráng ca về Po Rome được sử dụng trong nghi lễ Cham. Tác giả ghi nhận các văn bản kể về Bia Ut và cây kraik có nhiều dị bản, khác nhau về nguồn gốc nhà vua, thân thế nhân vật và diễn biến câu chuyện.

Câu chuyện về Bia Ut và cây kraik thuộc lớp truyền thuật huyền sử Cham, trong đó hình tượng công chúa phương Bắc được gắn với sự suy yếu của nhà vua và biến cố của vương quốc. Nội dung này phản ánh cách cộng đồng Cham lưu giữ và diễn giải ký ức lịch sử về Po Rome, bên cạnh những ghi chép gia phả về cuộc hôn nhân năm 1631 và quan hệ ngoại giao giữa Panduranga với Đàng Trong.

Cuộc hôn nhân giữa Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa và vua Po Rome được ghi nhận trong gia phả Nguyễn Phước, trong khi tên Bia Ut và câu chuyện cây kraik được lưu giữ qua các bản văn Cham. Hai hệ thống tư liệu cung cấp những thông tin khác nhau về cùng một mối quan hệ lịch sử: gia phả Nguyễn Phước ghi thân thế và niên đại hôn nhân; các văn bản Cham bảo tồn danh xưng Bia Ut cùng những truyền thuật gắn với nhân vật này trong lịch sử Panduranga.

Puteri Siti - Công chúa Kelantan

Puteri Siti (Công chúa Siti) thuộc truyền thống Melayu-Cham về quan hệ hôn nhân giữa Po Rome với hoàng tộc Kelantan. Trong nghiên cứu về quan hệ Champa-Melayu, Sakaya (2008) ghi nhận Po Rome có hôn nhân với một công chúa Melayu thuộc Kelantan. Danny Wong Tze Ken (2004), khi dẫn lại truyền thống Babad Kelantan và bài viết của Abdullah Mohamed (Nakula), cũng đề cập việc hoàng tử Nik Mustafa lưu trú tại Kelantan và kết hôn với hoàng thất địa phương.

Tên riêng Puteri Siti được ghi rõ trong các tư liệu do Putra Podam công bố về gia phả và truyền thống hoàng tộc Kelantan. Theo truyền thống này, trong thời gian lưu trú tại vùng Melayu, Po Rome kết hôn với công chúa Puteri Siti và được ghi nhận dưới tên Nik Mustafa bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah. Dòng hậu duệ của nhà vua tại Kelantan về sau được các văn bản Cham gọi là Champa dynasty (vương triều Champa).

William B. Noseworthy (2017) ghi nhận Po Rome có ít nhất một người con tại Kelantan trong thời gian lưu trú ở bán đảo Mã Lai. Tên Puteri Siti được đặt trong truyền thống gia phả Melayu-Champa, bên cạnh các ghi nhận học thuật về quan hệ hôn nhân và hậu duệ của Po Rome tại Kelantan.

Hình 10. Puteri Siti (Công chúa Siti), nhân vật gắn với truyền thống lịch sử Champa-Kelantan về quan hệ hôn nhân giữa hoàng tộc Champa và Kelantan. Theo truyền thống , trong thời gian lưu trú và học tập tại Kelantan, Po Rome kết hôn với công chúa Kelantan Puteri Siti. Tại Kelantan, Po rome mang danh hiệu Nik Mustafa, với tên đầy đủ được ghi trong gia phả là Nik Mustafa bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah, gắn với dòng dõi vương tộc Islam tại Kelantan (Malaysia). Câu chuyện được ghi nhận trong tư liệu gia phả và truyền thống lịch sử Melayu-Champa. Nguồn tư liệu: Danny Wong Tze Ken (2004), “Vietnam-Champa Relations and the Malay-Islam Regional Network in the 17th-19th Centuries,” Kyoto Review of Southeast Asia, số 5; Abdullah Mohamed (Nakula) (1989), “Keturunan Melayu di Kemboja dan Vietnam: Hubungannya dengan Semenanjung dengan Tumpuan Khas kepada Negeri Kelantan,” Warisan Kelantan, tập VIII, tr. 6-41. Hình ảnh: Sưu tầm.

Bia Laku Makam, Bia Hatri và Bia Sumut

Bên cạnh những phụ nữ được ghi nhận trong gia phả và các nghiên cứu lịch sử, truyền thống Cham còn lưu giữ tên Bia Laku Makam, Bia Hatri và Bia Sumut trong các tư liệu liên quan đến Po Rome. Những tên gọi này được ghi nhận trong các nghiên cứu về lịch sử nhà vua và tôn giáo Islam-Awal tại Panduranga (Putra Podam 2020; 2023).

Trong các tư liệu Cham, Bia Laku Makam và Bia Hatri được nhắc đến qua tên gọi cùng mối liên hệ với hoàng gia Po Rome. Các bản gia phả và văn bản lịch sử hiện được biết chưa cung cấp thông tin cụ thể về xuất thân, gia đình và vị trí của hai bà trong hoàng gia.

Riêng Bia Sumut được lưu truyền qua câu Cham: “Bia Sumut tok Cam di Kut”. Theo cách diễn giải trong cộng đồng Cham, câu này gắn với nguồn gốc Islam của bà, được hiểu theo hướng Bia Sumut là công chúa thuộc truyền thống Islam. Tên gọi Bia Sumut còn được liên hệ với một khu mộ theo tập quán mai táng Islam tại khu vực tháp Po Rome.

Ngày 2/7/2010, trong quá trình khai quật tại khu vực tháp Po Rome, đoàn khảo cổ thuộc Trung tâm Phát triển bền vững Nam Bộ phát hiện một ngôi mộ có hài cốt người. Đặc điểm mai táng của ngôi mộ được liên hệ với tập quán Islam, thường được gọi là Gahur hoặc Makam. Trong truyền thống cộng đồng, khu mộ này được gắn với Bia Sumut. Việc xác định danh tính người được mai táng chưa có kết luận khảo cổ học cuối cùng; mối liên hệ giữa khu mộ và Bia Sumut được lưu giữ trong truyền thuật Cham (Putra Podam 2023).

Các phụ nữ trong triều đại Po Rome được ghi nhận qua nhiều nguồn tư liệu và truyền thống văn hóa. Bia Than Cih gắn với cộng đồng Cham Awal (Islam); Bia Than Can thuộc cộng đồng Rhade; Bia Ut liên hệ với chính quyền Đàng Trong; Puteri Siti gắn với hoàng tộc Kelantan; Bia Laku Makam, Bia Hatri và Bia Sumut được lưu truyền trong ký ức cộng đồng Cham. Những mối quan hệ hôn nhân và truyền thống về các nhân vật nữ này thể hiện sự liên kết giữa vương triều Panduranga với các cộng đồng cao nguyên, chính quyền Đàng Trong và thế giới Melayu-Islam trong thế kỷ XVII.

IV. Islam, Awal và Ahier trong triều đại Po Rome

Dưới triều Po Rome (1627-1651), Panduranga tăng cường quan hệ với thế giới Melayu-Muslim, trong khi các hệ thống tín ngưỡng, thờ tự và nghi lễ Champa tiếp tục được duy trì. Quá trình tiếp xúc với Islam diễn ra trong môi trường văn hóa Champa vốn có hệ thống thần linh, đền tháp, tín ngưỡng tổ tiên và những tập quán nghi lễ lâu đời. Đây là giai đoạn có ý nghĩa trong lịch sử tôn giáo Panduranga, khi các yếu tố Islam ngày càng gắn bó với đời sống hoàng gia và cộng đồng Cham.

Các khảo cứu của học giả Pháp từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX cung cấp những tư liệu sớm về đời sống tôn giáo của các cộng đồng Cham. Étienne Aymonier, trong Les Tchames et leurs religions (1891), khảo cứu hệ thống thần linh, tín ngưỡng và nghi lễ của người Cham, đồng thời ghi nhận sự khác biệt giữa cộng đồng duy trì truyền thống thờ tự Champa với cộng đồng chịu ảnh hưởng Islam. Năm 1903, R.P. Durand công bố nghiên cứu “Les Chams Bani” trên Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient, tập III, trang 54-62, tập trung vào cộng đồng Cham Bani tại Bình Thuận, hệ thống tín ngưỡng và các nghi thức tôn giáo. Durand còn ghi nhận những thuật ngữ Awal và Ahyor trong hệ thống chức sắc và nghi lễ Cham. Antoine Cabaton (1901) và Aymonier-Cabaton (1906), qua các công trình nghiên cứu và từ điển Cam-Pháp, bổ sung tư liệu về ngôn ngữ, phong tục và những ảnh hưởng tôn giáo trong xã hội Champa. Đến năm 1964, Pierre-Bernard Lafont tiếp tục khảo sát cơ cấu xã hội và hai cộng đồng tôn giáo Cham trong nghiên cứu đăng trên BEFEO. Những công trình này tạo thành nền tảng tư liệu ban đầu để nghiên cứu cấu trúc tôn giáo Panduranga, bên cạnh các bản chép tay Cham và truyền thống được lưu giữ trong cộng đồng (Aymonier 1891; Cabaton 1901; Durand 1903; Aymonier & Cabaton 1906; Lafont 1964).

Trong lịch sử Panduranga, Agama Awal gắn với hình thức tiếp nhận Islam sớm, thể hiện qua việc thờ phụng Allah, sử dụng Qur'an và những nghi lễ do chức sắc Acar đảm nhiệm. Thuật ngữ Awal có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập Awwal, mang nghĩa đầu tiên, trước hoặc sơ kỳ. Trong truyền thống tôn giáo Cham, Agama Awal gắn với cộng đồng Bani, với Allah được tôn thờ là Đấng tối cao và duy nhất. Các hoạt động tôn giáo gồm đọc kinh Qur'an, thực hành Ramawan, cầu nguyện, nghi thức tang lễ và những lễ thức theo truyền thống Islam của cộng đồng. Hệ thống chức sắc Awal có Acar, Madin, Katip, Imam và Po Gru. R.P. Durand đã ghi nhận một số vai trò của chức sắc Acar và các nghi thức thuộc cộng đồng Bani trong công trình năm 1903. Những mô tả này bổ sung tư liệu về thực hành Islam tại Panduranga vào cuối thế kỷ XIX, bên cạnh các truyền thống được lưu giữ trong bản chép tay Cham (Durand 1903; Po Dharma; Sakaya, Putra Podam).

Agama Ahier phản ánh một hình thức tiếp nhận và thực hành Islam trong môi trường tín ngưỡng Champa. Theo cách lý giải lịch sử Awal-Ahier được Po Dharma, Putra Podam và Sakaya trình bày, Awal gắn với lớp tiếp nhận Islam trước triều Po Rome, còn Ahier liên hệ với quá trình tiếp nhận và tôn thờ Po Allah trong giai đoạn sau. Trong hệ thống Ahier, Allah vẫn được tôn xưng là Đấng tối cao, đồng thời các thần linh Champa, Po Yang, tín ngưỡng tổ tiên, đền tháp và nghi lễ truyền thống tiếp tục giữ vị trí quan trọng. Ahier không đồng nhất hoàn toàn với Hindu giáo hoặc Bà-la-môn giáo theo hệ thống tôn giáo Ấn Độ, mà mang đặc trưng riêng của đời sống tín ngưỡng Cham tại Panduranga (Po Dharma; Sakaya; Lafont; Putra Podam).

Trong đời sống tôn giáo Panduranga, Awal và Ahier có hệ thống chức sắc, phạm vi hành lễ và những quy định nghi lễ riêng. Chức sắc Acar của Awal đảm nhiệm các nghi thức liên quan đến Allah, Qur'an, Ramawan, cầu nguyện và tang lễ theo truyền thống Bani. Các chức sắc Ahier như Po Adhia, Paseh cùng những người phụ trách nghi lễ cộng đồng đảm nhiệm việc thờ phụng Po Yang, tổ chức các lễ thức tại đền tháp, thực hiện nghi lễ hiến tế và duy trì những tập quán truyền thống. Sự phân định chức năng này được thể hiện trong cơ cấu tôn giáo và đời sống cộng đồng Cham. Dù có hệ thống chức sắc và phạm vi hành lễ riêng, hai cộng đồng vẫn có quan hệ gia đình, dòng tộc, ngôn ngữ, chữ viết và truyền thống văn hóa chung. Pierre-Bernard Lafont (1964) ghi nhận sự gắn bó giữa các cộng đồng Cham Bani và Cham mà ông gọi là Brahmanist trong cùng cơ cấu xã hội, đặc biệt qua hệ thống dòng họ mẫu hệ tại Ninh Thuận và Bình Thuận.

Đối với triều đại Po Rome, sự phát triển quan hệ với Kelantan và các trung tâm Melayu-Muslim tạo thêm điều kiện tiếp xúc với tri thức, phong tục và thực hành Islam trên bán đảo Mã Lai. Các quan hệ hoàng tộc, những chuyến đi đến vùng Melayu và hoạt động của các nhân vật thân cận nhà vua thuộc lớp tư liệu quan trọng khi nghiên cứu sự chuyển biến đời sống tôn giáo Panduranga trong thế kỷ XVII. Những chuyển biến này cần được đặt trong tiến trình tiếp xúc lâu dài giữa Champa và thế giới Melayu-Muslim, đồng thời xem xét cùng sự duy trì các hệ thống tín ngưỡng và nghi lễ truyền thống của cộng đồng Cham.

Như vậy, Islam, Awal và Ahier trong thời kỳ Po Rome cần được nghiên cứu trong mối quan hệ giữa quá trình tiếp nhận Islam và sự tiếp tục duy trì tín ngưỡng Champa. Agama Awal gắn với hệ thống thờ phụng Allah và các nghi lễ Islam do chức sắc Acar đảm nhiệm; Agama Ahier duy trì vị trí tối cao của Po Allah trong một hệ thống tín ngưỡng có sự hiện diện của Po Yang, tổ tiên, đền tháp và nghi lễ truyền thống. Hai cộng đồng có cơ cấu chức sắc và phạm vi hành lễ riêng, đồng thời cùng tồn tại trong một không gian xã hội Cham tại Panduranga. Những chuyển biến tôn giáo dưới triều Po Rome cần được nhìn nhận trong tiến trình lịch sử lâu dài của quan hệ Champa-Melayu và sự phát triển của các truyền thống tôn giáo tại Panduranga.

Agama Awal và quá trình tiếp nhận Islam

Awal (ꨀꨥꩊ) có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập awwal, mang nghĩa “đầu tiên”, “trước” hoặc “sơ kỳ”. Trong Dictionnaire Cam-Français (1906), Étienne Aymonier và Antoine Cabaton ghi nhận từ Awal với những nghĩa liên quan đến thời điểm trước đó, Islam và người Cham theo Islam. Các cách dùng gồm meng awal - từ trước, từ đầu; gah Awal - phía Islam; và Cam Awal - người Cham theo Islam. Những mục từ cho thấy thuật ngữ Awal được sử dụng để chỉ cả ý niệm về thời gian lẫn cộng đồng liên hệ với Islam.

Theo Po Dharma, Awal chỉ cộng đồng Cham đã tiếp nhận Islam trước triều Po Rome. Thuật ngữ này gắn với giai đoạn tiếp nhận Islam sớm tại Panduranga, đồng thời bao hàm hệ thống nghi lễ, cơ cấu chức sắc và phương thức thực hành tôn giáo hình thành trong môi trường văn hóa Champa.

Trong Agama Awal, Allah được tôn thờ là Thượng đế duy nhất; Muhammad được tôn kính là vị Thiên sứ cuối cùng. Hoạt động tôn giáo gắn với việc học kinh Qur’an, thực hành các nghi thức trong tháng Ramadan (Ramawan), lễ Waha (Eid al-Adha) và những nghi lễ liên quan đến vòng đời của tín đồ.

Quá trình tiếp nhận Islam tại Panduranga không đồng nghĩa với việc thay thế toàn bộ tập quán xã hội Champa bằng văn hóa Ả Rập. Cộng đồng Cham Bani, tức cộng đồng tín đồ Agama Awal (Islam sơ kỳ), vẫn duy trì chế độ mẫu hệ và mẫu cư, cùng những đặc điểm tổ chức gia đình và xã hội đã tồn tại trong môi trường văn hóa địa phương. Việc tiếp nhận Islam vì thế không nhất thiết kéo theo sự thay đổi toàn bộ phong tục, quan hệ gia đình và cơ cấu xã hội.

Bani và Agama Awal trong lịch sử tôn giáo Champa

Bani (ꨝꨗꨪ) có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập banī (بني), mang nghĩa “con cháu”, “hậu duệ” hoặc những người thuộc một dòng tộc, cộng đồng. Trong Qur’an và truyền thống Hadith, từ này xuất hiện trong các cụm từ như Banī Isrā’īl, Banī Hāshim và Banī Quraysh, dùng để chỉ dòng dõi hoặc tập thể xã hội, không phải tên gọi của một tôn giáo độc lập.

Khi Islam truyền bá đến Đông Nam Á, các thuật ngữ Ả Rập được tiếp nhận và sử dụng theo những ngữ cảnh ngôn ngữ, xã hội và tôn giáo tại địa phương. Trong khu vực Malay, Java và Champa, Bani dần gắn với cộng đồng và những người theo Islam. Aymonier và Cabaton, trong Dictionnaire Cam-Français (1906), ghi nhận từ Bani có nguồn gốc Ả Rập, với nghĩa liên quan đến “con cháu”, đồng thời được sử dụng trong môi trường Champa để chỉ người hoặc cộng đồng gắn với Islam. R. P. Durand (1903) cũng đề cập cách gọi Beni, mang nghĩa “những đứa con”, trong mối liên hệ với các cộng đồng theo Islam ở Đông Nam Á.

Trong lịch sử Champa, Bani gắn liền với cộng đồng thực hành Agama Awal, một hình thức Islam được tiếp nhận và duy trì trong môi trường văn hóa Cham. Agama Awal thờ Allah là Thượng đế duy nhất, tôn kính Nabi Muhammad và duy trì những thực hành tôn giáo liên quan đến Qur’an, Shahādah cùng các nghi lễ do chức sắc Acar đảm nhiệm. Nghi lễ Khatan cũng giữ vai trò quan trọng trong đời sống tôn giáo của cộng đồng.

Trong cách sử dụng của cộng đồng Cham, Bani xuất hiện trong những danh xưng như Anak Bani, Cham Bani hoặc Bani Cham. Cách gọi Khatan tama Bani gắn với nghi lễ nhập đạo Islam. Những cách dùng này cho thấy Bani liên quan đến tư cách tín đồ và sự tham gia của cá nhân vào cộng đồng Agama Awal, chứ không tự thân xác định tên một tôn giáo riêng biệt. Do đó, khi nghiên cứu lịch sử tôn giáo Champa, cần phân biệt Bani, thuật ngữ chỉ người hoặc cộng đồng, với Agama Awal, tên gọi hệ thống thực hành tôn giáo được cộng đồng ấy duy trì.

Đối với Panduranga dưới triều Po Rome (1627-1651), việc xác định đúng ý nghĩa của Bani góp phần làm rõ vị trí của cộng đồng Agama Awal trong đời sống xã hội và tôn giáo Champa thế kỷ XVII. Thuật ngữ này phản ánh quá trình tiếp nhận ngôn ngữ Ả Rập trong môi trường Cham, đồng thời cho thấy Islam được thực hành trong mối liên hệ với cơ cấu chức sắc, nghi lễ và những đặc điểm xã hội của cộng đồng. Khi sử dụng Bani trong nghiên cứu lịch sử, cần căn cứ vào ngữ cảnh và cách dùng trong sử liệu, tránh mặc nhiên xem đây là tên gọi của một tôn giáo độc lập.

Hình 11. Awal (Agama Awal) - Hồi giáo sơ kỳ trong lịch sử tiếp nhận Islam tại Champa và Đông Nam Á.  Sơ đồ khái quát các nhánh, trường phái và khuynh hướng tín ngưỡng trong thế giới Islam, bao gồm Sunni, Shia, Sufi, các trường phái luật học như Hanafi, Maliki, Shafi‘i, Hanbali; các nhánh thuộc Shia như Ja‘fari, Ismailiyah, Zaidiyah; cùng Kharijite, Ibadi, Ahmadi và các trường phái thần học Kalam như Ash‘ari, Jabriyya, Maturidi. Wahhabism, Salafism và Deobandi cũng được thể hiện trong sơ đồ nhằm phản ánh những khuynh hướng và phong trào hình thành trong các giai đoạn lịch sử khác nhau. Awal (Agama Awal) được đánh dấu để nhấn mạnh vấn đề nghiên cứu về Islam sơ kỳ và quá trình tiếp nhận Islam tại Champa.

Tại Kelantan (Malaysia), Indonesia và một số khu vực Đông Nam Á, trước khi các phong trào cải cách Islam hiện đại thúc đẩy việc chuẩn hóa đời sống tôn giáo, nhiều tập quán tín ngưỡng truyền thống vẫn được duy trì trong sinh hoạt cộng đồng. Vào đầu thế kỷ XX, trang phục phụ nữ tại một số vùng thuộc bán đảo Mã Lai còn mang những đặc điểm văn hóa địa phương, khác với các chuẩn mực che phủ cơ thể được đề cao trong những diễn giải Islam chính thống về sau. Các nghi lễ như Mak Yong, nghi thức liên quan đến Raja Praong, lễ chữa bệnh, nghi lễ về các công chúa biển, nghi thức cúng thần Yang trong lễ cắt bao quy đầu và tập tục thả diều phản ánh sự tồn tại của những lớp tín ngưỡng dân gian song hành cùng Islam.

Trong đời sống nông nghiệp, nhiều nghi lễ gắn với chu kỳ canh tác và mùa màng tiếp tục được duy trì, bao gồm lễ mừng lúa mới, lễ cúng hồn lúa, nghi thức rước hồn lúa về nhà, cầu mùa và tạ ơn sau thu hoạch. Trong truyền thống Malay, quan niệm về semangat padi - linh hồn hay sinh khí của cây lúa - được ghi nhận trong các công trình dân tộc học từ cuối thế kỷ XIX. Tại một số cộng đồng, nghi lễ còn gắn với môi trường tự nhiên và tài nguyên sinh sống, như lễ cúng trước mùa thu hoạch cà phê, lễ cúng bến nước, nghi thức tạ thần nước và lễ xin phép trước khi chặt cây cổ thụ. Những nghi thức này phản ánh quan niệm về mối quan hệ giữa con người, linh hồn cây cối, nguồn nước, đất đai và thế giới siêu nhiên.

Tại Kelantan, những biến đổi trong đời sống chính trị và tôn giáo, đặc biệt từ khi Parti Islam Se-Malaysia (PAS) thành lập năm 1951 và giành chính quyền bang năm 1959, góp phần thúc đẩy quá trình cải tổ các tập quán xã hội và nghi lễ truyền thống theo những quan niệm Islam nghiêm ngặt hơn. Quá trình Islam hóa và cải cách tôn giáo trong nửa sau thế kỷ XX đã làm thay đổi diện mạo đời sống cộng đồng tại Malaysia, trong khi Indonesia có tiến trình lịch sử riêng. Những biến đổi này không diễn ra đồng nhất trên toàn Đông Nam Á, cũng không đồng nghĩa với việc mọi tập quán truyền thống đều bị xóa bỏ hoàn toàn.

Trong bối cảnh đó, Awal cần được xem như một khái niệm lịch sử gắn với giai đoạn Islam sơ kỳ và quá trình tiếp nhận Islam tại Champa, đặt trong mối liên hệ với những truyền thống tín ngưỡng lâu đời của khu vực. Awal không phải một tôn giáo độc lập hay một hệ phái riêng biệt, mà phản ánh một giai đoạn lịch sử trong đó Islam cùng tồn tại, tương tác và biến đổi trong môi trường văn hóa, xã hội Đông Nam Á.

Nguồn: Putra Podam; nội dung bổ sung dựa trên tư liệu lịch sử Islam tại Đông Nam Á, nghiên cứu dân tộc học về truyền thống Malay, các nghi lễ nông nghiệp và tín ngưỡng truyền thống. Tham khảo: W. W. Skeat, Malay Magic (1899); W. Blagden, “Notes on the Folk-lore and Popular Religion of the Malays,” Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society, số 29; cùng các nghiên cứu về nghi lễ lúa và tín ngưỡng truyền thống Đông Nam Á.  

Chức sắc Acar và tầng lớp Gahéh

Trong Agama Awal, Acar là chức sắc tôn giáo đảm nhiệm việc học tập, đọc tụng Qur’an, cầu nguyện Allah, cử hành nghi lễ và hướng dẫn các thực hành tôn giáo trong cộng đồng. Hoạt động của Acar gắn với việc trau dồi kinh sách, tuân thủ các quy định nghi lễ, thực hành kiêng cữ trong tháng Ramawan, tham gia lễ Waha và thực hiện những nghi thức liên quan đến các giai đoạn trong đời sống cộng đồng Cham Bani, tức cộng đồng tín đồ Agama Awal (Islam sơ kỳ).

Gahéh là cách gọi những thành viên cộng đồng không giữ chức sắc Acar. Họ tham gia sinh hoạt tôn giáo và thực hành nghi lễ dưới sự hướng dẫn của các chức sắc. Sự phân biệt giữa Acar và Gahéh phản ánh sự phân công chức năng trong Agama Awal: Acar đảm nhiệm các nhiệm vụ chuyên biệt về kinh sách và nghi lễ, trong khi Gahéh tham gia các hoạt động tôn giáo với tư cách thành viên cộng đồng.

Quá trình trở thành Acar đòi hỏi sự học tập kinh sách, tiếp nhận kiến thức tôn giáo và thực hành nghi lễ. Khi nghiên cứu Agama Awal, cần phân biệt vai trò của Acar trong việc duy trì và thực hành nghi lễ với vị trí của Gahéh trong đời sống tôn giáo cộng đồng. Các điều kiện cụ thể để một người được công nhận là Acar cần được xác định dựa trên tư liệu và thực hành của từng cộng đồng Cham.

Agama Ahier và sự tiếp nhận Po Allah

Ahier (ꨀꨨꨳꨯꨮꩉ) có liên hệ từ nguyên với tiếng Ả Rập ākhir, mang nghĩa “sau”, “muộn” hoặc “cuối”. Theo Po Dharma và Sakaya đề cập, Ahier gắn với những cộng đồng Cham tiếp nhận quan niệm thờ Po Allah ở giai đoạn muộn hơn Awal. Mô hình này liên hệ Ahier với các cộng đồng vốn duy trì hệ thống thần linh, đền tháp và nghi lễ Champa, đồng thời tiếp nhận những quan niệm tôn giáo mới.

Tại Panduranga, Agama Ahier duy trì các nghi lễ tại đền tháp, việc thờ phụng thần linh, tưởng niệm tổ tiên và các vị vua được thần hóa. Sự tiếp nhận Po Allah không đồng nghĩa với việc loại bỏ toàn bộ hệ thống tín ngưỡng và nghi lễ Champa đã tồn tại trước đó. Các quan niệm tôn giáo mới được thực hành trong mối liên hệ với những thiết chế tín ngưỡng, di tích và tập tục tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng.

Theo Po Dharma, trong quan niệm Ahier, Po Allah giữ vị trí tối cao trong thế giới thần linh Champa, bên cạnh các vị thần và các vị vua được thần hóa. Quan niệm này khác với Agama Awal, trong đó Allah được tôn thờ là Đấng tối cao và duy nhất. Sự khác biệt thể hiện ở vị trí của Po Allah trong hệ thống tín ngưỡng Ahier, so với quan niệm độc thần của Agama Awal.

Đền tháp Champa tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống nghi lễ của cộng đồng Ahier. Các hình tượng thờ tự, trong đó có Mukha Linga, cùng những nghi lễ tưởng niệm các vị vua được thần hóa phản ánh mối liên hệ giữa vương quyền, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng. Tháp Po Rome là một địa điểm tiêu biểu gắn với việc tưởng niệm nhà vua và thực hành nghi lễ Ahier. Những thực hành này bắt nguồn từ đời sống tín ngưỡng Champa trước triều Po Rome và tiếp tục được duy trì trong các giai đoạn lịch sử sau đó.

Hình 12. Các hệ phái và nhánh tín ngưỡng trong Islam. Sơ đồ thể hiện sự hình thành và phân hóa các trường phái, cộng đồng tín đồ trong thế giới Islam, đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa Islam với Awal, Ahier và Bani trong tiến trình phát triển tín ngưỡng của cộng đồng Champa. Nguồn ảnh: Putra Podam dựa trên tư liệu về Islam và các hệ phái.

Cơ cấu nghi lễ và quan hệ giữa Awal với Ahier

Awal và Ahier cùng thừa nhận Po Allah là Đấng Tối cao, nhưng khác nhau về cơ cấu chức sắc, phạm vi hành lễ và quan niệm về thần linh. Cùng thừa nhận Po Allah không đồng nghĩa với sự hòa nhập của hai hệ thống nghi lễ. Mỗi bên duy trì chức năng tôn giáo riêng, phản ánh những hình thức tiếp nhận và thực hành Islam khác nhau trong xã hội Panduranga.

Trong Agama Awal, Acar trực tiếp cầu nguyện Allah, đọc kinh Qur’an (Koran) và đảm nhiệm các nghi lễ Islam. Trong Agama Ahier, các chức sắc như Po Adhia, Paseh, Kadhar và Muk Pajau phụ trách nghi lễ tại đền tháp, việc thờ phụng các vị thần, tưởng niệm tổ tiên và các nhân vật được thần hóa.

Khi cộng đồng Ahier tổ chức nghi lễ có nội dung liên quan đến Po Allah, họ mời Acar đến đọc kinh Qur’an, cầu nguyện và thực hiện nghi thức thỉnh mời Allah chứng giám. Phần hành lễ này thuộc chức trách của Acar, không phải nhiệm vụ trực tiếp của các chức sắc Ahier. Ngược lại, chức sắc Ahier không chủ trì các nghi lễ riêng của Awal. Sự phân công này thể hiện ranh giới về chức trách và nghi thức giữa hai hệ thống trong cùng một xã hội.

Do đó, quan hệ Awal-Ahier không phải là sự dung hợp giáo lý của hai tôn giáo. Đặc điểm nổi bật là sự phân định chức năng giữa hai hệ thống nghi lễ. Ở phương diện thực hiện các nghi thức hướng đến Po Allah, Ahier phụ thuộc vào chức sắc Acar của Awal. Trong khi đó, Ahier tiếp tục duy trì hệ thống nghi lễ riêng gắn với thần linh, đền tháp và đời sống tín ngưỡng Champa. Mối quan hệ này thể hiện sự phân công chức năng tôn giáo giữa hai cộng đồng trong xã hội Panduranga.

Awal-Ahier trong lịch sử tôn giáo Panduranga

Sự hình thành và phát triển của Awal-Ahier tại Panduranga gắn với quá trình giao lưu lâu dài giữa Champa với thế giới Islam và các cộng đồng Melayu ở Đông Nam Á. Từ khoảng thế kỷ X-XI, mạng lưới thương mại đường biển nối Champa với Java, bán đảo Mã Lai và những trung tâm giao thương khác tạo điều kiện cho sự tiếp xúc về tôn giáo, ngôn ngữ và văn hóa. Đến thế kỷ XIV, dưới triều Che Bunga (Chế Bồng Nga, 1360-1390), Champa tiếp tục tham gia vào mạng lưới chính trị và thương mại khu vực. Một số gia phả Melayu ghi nhận các mối liên hệ giữa hoàng tộc Champa với thế giới Islam, góp phần làm rõ quan hệ giữa Champa và các cộng đồng Melayu trong thời kỳ trung đại.

Sau biến động năm 1471 và sự sụp đổ của trung tâm Vijaya, Panduranga ngày càng giữ vị trí quan trọng trong lịch sử Champa. Những tuyến giao thương nối vùng duyên hải với thế giới Melayu tiếp tục thúc đẩy sự lưu chuyển của con người, hàng hóa và các thực hành tôn giáo. Islam phát triển trong một xã hội vẫn duy trì nhiều thành tố văn hóa Champa. Đền tháp, hệ thống thần linh, tín ngưỡng tổ tiên, nghi lễ tưởng niệm và việc thờ phụng các vị vua được tôn kính tiếp tục giữ vai trò trong đời sống cộng đồng.

Theo cách phân định được Po Dharma đề cập, Agama Awal gắn với những cộng đồng Cham tiếp nhận Islam từ giai đoạn sớm hơn, còn Agama Ahier tiếp nhận Po Allah ở giai đoạn muộn hơn, đồng thời duy trì hệ thống thần linh và nghi lễ Champa. Hai hệ thống phản ánh những phương thức tiếp nhận và thực hành tôn giáo khác nhau trong lịch sử Panduranga. Quá trình này diễn ra qua nhiều thế kỷ, trong đó các thực hành Islam cùng tồn tại và tương tác với những thiết chế tín ngưỡng, tập tục xã hội đã hình thành trước đó. Sự tiếp nhận Islam không đồng nghĩa với việc mọi cộng đồng đều từ bỏ toàn bộ nghi lễ và truyền thống tôn giáo Champa.

Triều Po Rome (1627-1651) là một giai đoạn đáng chú ý trong lịch sử tôn giáo Panduranga. Biên niên sử Panduranga và một số gia phả Melayu liên hệ nhà vua với Islam và thế giới Melayu. Trong những gia phả này, Po Rome được gắn với tên Nik Mustafa và danh hiệu Sultan Abdul Hamid Shah, đặt ông trong mạng lưới hoàng tộc Islam trên bán đảo Mã Lai. Tư liệu phản ánh các mối liên hệ chính trị và tôn giáo rộng hơn của Panduranga trong thế kỷ XVII. Đồng thời, việc Po Rome được tưởng niệm tại tháp mang tên ông theo nghi lễ Ahier thể hiện vị trí của nhà vua trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Cham Ahier.

Vai trò của triều Po Rome cần được xem xét trong tiến trình lịch sử lâu dài của Panduranga, nơi giao lưu với thế giới Melayu-Islam diễn ra song song với sự tiếp nối các thiết chế tín ngưỡng Champa. Triều đại này là một mốc quan trọng để nghiên cứu quá trình biến đổi tôn giáo của xã hội Panduranga, nhưng không phải điểm khởi đầu duy nhất của sự tiếp nhận Islam hay sự hình thành Awal-Ahier. Hiện chưa có sử liệu đương thời trực tiếp xác nhận Po Rome là người sáng lập hai hệ thống này hoặc chủ trương cải đạo các cộng đồng Cham. Sự phát triển của Awal-Ahier cần được đặt trong quá trình biến đổi tôn giáo và xã hội kéo dài qua nhiều thế kỷ, trước và sau triều đại ông.

V. Nghi lễ an táng và ký ức tôn giáo

Nghi lễ an táng gắn với Po Rome phản ánh những hình thức tưởng niệm nhà vua trong đời sống tôn giáo Panduranga. Các tư liệu và truyền thống cộng đồng ghi nhận nghi thức Islam cùng nghi thức Ahier, gắn với những quan niệm và thực hành tín ngưỡng khác nhau. Những nghi lễ này góp phần làm rõ vị trí của Po Rome trong ký ức hoàng gia và đời sống văn hóa, tôn giáo của cộng đồng Cham.

Hai nghi thức an táng Islam và Ahier

Theo niên đại ghi trong biên niên sử Panduranga, triều đại Po Rome kết thúc vào năm 1651. Các tư liệu về hoàn cảnh qua đời và việc an táng nhà vua có những điểm khác nhau. Một số tư liệu cho biết Po Rome thất trận, bị bắt và giam trong rọ hoặc cũi sắt. Trong quá trình bị áp giải về phía bắc, ông bị bỏ đói, thiếu nước và qua đời khi còn bị giam giữ. Các công trình của Dohamide-Dorohiem và Étienne Aymonier cũng ghi nhận việc nhà vua thất trận, bị bắt và giam trong cũi sắt.

Gérard Moussay và Po Dharma dẫn lại một báo cáo bằng tiếng Bồ Đào Nha của một nhà truyền giáo tại Việt Nam, trong đó cho biết Po Rome bị bắt đưa đến Phú Xuân. Nếu nhà vua qua đời khi còn bị giam giữ ở phía bắc, việc đưa thi hài về Panduranga để thực hiện nghi thức an táng sẽ gặp nhiều trở ngại. Khả năng hoàng gia tổ chức nghi lễ tại quê nhà mà không có thi hài nhà vua có thể xảy ra.

Nghi thức Islam tại thánh đường

Theo Putra Podam, Po Rome là vị vua theo Islam, mang tên Muslim Nik Mustafa và có mối liên hệ tôn giáo với các trung tâm Islam trong khu vực Melayu. Sau khi nhà vua qua đời năm 1651, hoàng gia Panduranga-Champa tổ chức nghi thức Islam tại thánh đường, gọi là Magik hoặc Masjid. Nghi lễ bao gồm cầu nguyện và các thủ tục tôn giáo dành cho người đã khuất theo truyền thống Islam. Với địa vị của Po Rome, hoàng gia có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các nghi thức tang lễ dành cho nhà vua, bất kể thi hài ông có được đưa về Panduranga hay không. Theo Putra Podam, nghi thức tại Magik mở đầu trình tự tang lễ Islam dành cho Po Rome, trước khi cộng đồng Ahier thực hiện nghi thức tưởng niệm nhà vua theo truyền thống Champa.

Nghi thức Ahier và hình tượng Mukha Linga

Theo Putra Podam, sau nghi thức Islam tại thánh đường, cộng đồng Ahier tiếp tục tổ chức nghi thức tưởng niệm Po Rome gắn với tập tục hỏa táng trong truyền thống Champa. Ngôi tháp vốn được xây dựng để thờ thần Shiva. Về sau, cộng đồng Ahier đưa hình tượng Po Rome vào thờ phụng bên trong tháp dưới dạng Mukha Linga (Mukha Lingam), kết hợp biểu tượng Linga gắn với thần Shiva và hình tượng nhà vua. Hình tượng này trở thành đối tượng thờ phụng và tưởng niệm Po Rome trong đời sống tín ngưỡng Ahier. Công trình hiện nay được biết đến với tên gọi tháp Po Rome.

Trong trường hợp thi hài Po Rome không được đưa về Panduranga, nghi thức hỏa táng có thể được thực hiện theo hình thức tượng trưng, không bao gồm việc thiêu thi hài nhà vua. Theo cách giải thích của Putra Podam, nghi thức Islam tại Magik và nghi thức Ahier gắn với hình tượng Mukha Linga thể hiện hai hình thức nghi lễ dành cho Po Rome trong đời sống tôn giáo Panduranga.

Hoàng hậu Sucih và thứ hậu Than Chan trong nghi lễ an táng

Bia Sucih, còn gọi là Than Cih hoặc Bia Than Cih (H’bia Than Cih), được biên niên sử Panduranga ghi nhận là con gái Po Klong Mah Nai và chính hậu của Po Rome. Bà theo Islam nên không chấp nhận hỏa táng, chỉ chấp nhận thổ táng theo nghi thức Islam. Cộng đồng Cham về sau xây dựng một ngôi đền nhỏ phía sau tháp Po Rome để tưởng niệm bà. Nơi thờ phụng riêng này thể hiện sự khác biệt giữa nghi thức an táng Islam của Bia Sucih và nghi lễ hỏa táng trong truyền thống Ahier.

Thứ hậu Bia Than Can, còn gọi là H’bia Than Chan, được nhắc đến trong mối liên hệ với nghi thức lên giàn hỏa cùng Po Rome. Theo Putra Podam, hành động lên giàn hỏa mang ý nghĩa nghi lễ, không đồng nghĩa với việc bà thực sự bị thiêu trong giàn hỏa. Sau đó, Bia Than Can trở về sinh sống tại vùng cao nguyên và qua đời năm 1654, ba năm sau khi Po Rome qua đời năm 1651. Tượng Bia Than Can được đặt bên cạnh tượng Po Rome bên trong tháp, gắn với nghi lễ Ahier và hoạt động tưởng niệm hoàng gia Panduranga.

Hai trường hợp Bia Sucih và Bia Than Can cho thấy những cách thức khác nhau trong nghi lễ an táng và tưởng niệm gắn với hoàng gia Po Rome: Bia Sucih duy trì nghi thức Islam, trong khi Bia Than Can được liên hệ với nghi lễ hỏa táng của truyền thống Ahier.

Danh xưng nghi lễ và các nhân vật được tôn vinh trong lễ Kate

Trong đời sống tín ngưỡng Cham, Po Rome được gắn với những danh xưng khác nhau tùy theo hệ thống nghi lễ và cách tôn kính. Theo Putra Podam, trong hệ thống Yang, nhà vua được gọi là Yang Po Rome; trong hệ thống danh xưng sử dụng từ Cei, ông được gọi là Cei Asit. Cahya gắn với Atuw, còn Po Gahluw liên hệ với Yang Baruw. Theo cách giải thích của Putra Podam, Atuw và Yang Baruw có liên hệ với truyền thống Islam. Những danh xưng này không chỉ là các tên gọi khác nhau, mà còn phản ánh những cách tôn kính Po Rome trong các hệ thống tín ngưỡng khác nhau.

Trong lễ Kate tại các đền tháp Champa, người hành lễ Kadhar trình diễn những bài ca tôn vinh các nhân vật linh thiêng được cộng đồng tưởng niệm. Nghiên cứu của Putra Podam dẫn tư liệu CAM 148 của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO), trong đó ghi danh sách các nhân vật được tôn vinh vào dịp Kate, gồm Po Rome, Po Sah, Po Ina Nagar, Po Pan, Po Klaong Kasat, Po Praok Thuer, Praok Dhar, Po Tang, Po Gihlau, Po Biruw, Po Riyak, Po Fatimah, Po Tang Haok, Cei Sit, Cei Praong, Cei Dalim, Cei Sak Bingu, Po Haniim Pan và Nai Mah Ghang Tang Nagar, cùng nhiều nhân vật khác. Danh sách này cho thấy các bài ca nghi lễ không chỉ nhắc đến những vị vua và nhân vật gắn với đền tháp, mà còn tôn vinh nhiều nhân vật linh thiêng thuộc các truyền thống tín ngưỡng khác nhau.

Trong một nghiên cứu khác, Putra Podam ghi nhận danh sách đọc du-a trong lễ Kate, gồm Po Ina Nagar, Po Klong Garai, Po Rome, Po At, Po Ali, Po Fatimah, Po Gahluw, Po Cahya, Po Biruw, Po Tang Ahaok, Po Riyak, Po Haniim Par, Po Nai Mah Ghang, Cei Asit, Cei Sak Bingu và H’bia Kati. Đây là danh sách các nhân vật được xướng danh trong nghi lễ, không phải tập hợp những danh xưng riêng của Po Rome. Các bài đọc du-a cần được phân biệt với những bài ca do Kadhar trình diễn, vì đây là hai hình thức nghi lễ khác nhau.

Trong thời kỳ Champa chịu ảnh hưởng mạnh của Ấn giáo, nghi lễ tại đền tháp gắn với vương quyền, giới quý tộc và việc thờ phụng Shiva cùng các thần linh khác. Ngày nay, cộng đồng Ahier tại Panduranga duy trì lễ Kate với những bài ca, lời xướng tụng và danh sách nhân vật được tôn vinh theo truyền thống nghi lễ hiện hành. Lễ Kate ngày nay không đồng nhất với nghi lễ hoàng triều Champa cổ, nhưng vẫn có mối liên hệ với di sản tôn giáo Champa qua hình tượng Po Rome và biểu tượng Shiva trong nghệ thuật đền tháp.

Ý nghĩa lịch sử của hai nghi thức an táng

Nghi thức Islam tại Magik và nghi thức Ahier gắn với hình tượng Mukha Linga phản ánh hai hình thức thực hành tôn giáo và tưởng niệm Po Rome tại Panduranga. Sự hiện diện của hai nghi thức trong ký ức về nhà vua thể hiện mối liên hệ giữa hoàng gia với các truyền thống tôn giáo được duy trì trong xã hội Champa thế kỷ XVII.

Bia Sucih và nghi thức an táng

Bia Sucih, còn được gọi là Than Cih hoặc Bia Than Cih, được biên niên sử Panduranga (Sakkarai Dak Rai Patao) ghi nhận là con gái Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha) và là chính hậu của Po Rome. Trong đời sống tôn giáo Panduranga, bà gắn với Islam và những quan niệm riêng về nghi thức an táng trong hoàng gia.

Theo các tư liệu về Po Rome, khi cộng đồng Ahier tổ chức nghi thức hỏa táng tưởng niệm nhà vua, Bia Sucih không chấp nhận lên giàn hỏa cùng chồng vì bà theo Islam và lựa chọn thổ táng theo nghi thức Hồi giáo. Cộng đồng Cham về sau xây dựng một ngôi đền nhỏ phía sau tháp Po Rome để tưởng niệm bà. Nơi thờ phụng riêng này thể hiện sự khác biệt giữa nghi thức an táng Islam và nghi lễ hỏa táng Ahier trong đời sống tôn giáo Panduranga.

Abdul Rahman Tang Abdullah nhấn mạnh rằng sự duy trì nghi thức Islam trong hoàng gia không chỉ liên quan đến lựa chọn tôn giáo của cá nhân mà còn gắn với vị thế của Islam trong triều đình và tính chính danh của hoàng tộc đối với các cộng đồng Muslim Đông Nam Á. Bia Sucih còn được liên hệ với các hoạt động giao lưu tôn giáo giữa Panduranga và những trung tâm Islam tại Patani, Kelantan và Singgora, qua đó phản ánh mối quan hệ giữa hoàng gia Champa với mạng lưới tôn giáo khu vực.

Tượng Bia Sucih và văn khắc Thrah

Tượng Hoàng hậu Sucih là một dấu tích quan trọng trong việc tưởng niệm bà tại khu vực phía sau tháp Po Rome. Các hình ảnh do Henri Parmentier ghi lại trong công trình Inventaire descriptif des monuments Cams de l’Annam cho thấy mẫu tượng được ông khảo sát và mô tả. Cần phân biệt mẫu tượng gốc này với những mẫu tượng được cộng đồng Cham Ahier đúc lại về sau.

Hình 13. Hoàng hậu Sucih (Bia Sucih). Theo mẫu tượng gốc được Henri Parmentier (1871-1949) chụp và công bố trong công trình Inventaire descriptif des monuments Cams de l’Annam (Kiểm kê và mô tả các di tích Champa ở An Nam), trên ngực tượng không khắc dòng chữ Thrah (Srah). Mẫu tượng này từng bị mất lần đầu, sau đó được tìm thấy; đến năm 1993, tượng lại bị mất lần thứ hai. Ảnh: Henri Parmentier.  

Hình 14. Bản vẽ tượng Hoàng hậu Sucih (Statue de la reine Sucih), do Henri Parmentier (1871-1949) thực hiện và công bố trong công trình Inventaire descriptif des monuments Cams de l’Annam. Theo chú thích nguyên bản tiếng Pháp, tượng cao khoảng 0,75 m. Bản vẽ không thể hiện dòng chữ Thrah (Srah) trên ngực tượng. Hình vẽ: Henri Parmentier. 

Theo tư liệu do Putra Podam công bố, sau khi mẫu tượng gốc bị mất vào năm 1993, cộng đồng Cham Ahier đúc lại tượng Hoàng hậu Sucih và khắc lên ngực tượng những dòng chữ Cham bằng chữ Thrah (Srah). Bản dập văn khắc được cho là còn lưu giữ tại Pháp. Mẫu tượng được khắc chữ này về sau cũng bị mất vào năm 2008. Hình ảnh do Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) lưu giữ ghi lại mẫu tượng thứ hai, trên ngực có dòng chữ Thrah.

Văn khắc Thrah trên ngực tượng Bia Sucih

Dòng chữ Thrah (Srah) được công bố như sau:

ꨗꨫ ꨚꨗꨶꨮꩄ ꨝꨳꨩ ꨧꨭꨌꨪꩍ

ꨣꨩꨕꨮꩍ ꨧꨯꨱꩃ ꨛꨯꨮ ꨚꨤꨬ

ꨘꩆ ꨅꩍ ꨙꨪꩀ

ꨀꨚꨶꨬ ꨧꨯꨱꩃ ꨚꨧꩃ

ꨓꨕꨩ ꨝꨳꨩ ꨧꨭꨌꨪꩍ

Theo bản phiên âm Rumi Campa 2000 do Putra Podam công bố, văn khắc được đọc như sau:

Ni panuec Bia Sucih

Radeh saong Po palei

Nan oh ndik

Apuei saong pasang

Tada Bia Sucih

Theo phần diễn giải tiếng Việt do Putra Podam công bố, nội dung văn khắc được hiểu là: “Đây là cốt truyện của Bia Sucih, nhân vật đáng kính trong vương quốc. Vì không chịu lên giàn hỏa theo chồng nên khắc lên ngực Bia Sucih.”

Văn khắc nhắc trực tiếp tên Bia Sucih và liên hệ hình tượng của bà với câu chuyện không lên giàn hỏa cùng Po Rome. Theo Putra Podam, dòng chữ này là một căn cứ quan trọng để nhận diện bức tượng đặt phía sau tháp Po Rome là tượng Hoàng hậu Sucih. Hình vẽ của Henri Parmentier không thể hiện dòng chữ Thrah trên ngực tượng, trong khi mẫu tượng được cộng đồng Cham Ahier đúc lại có khắc văn bản này.

Hình 16. Tượng Hoàng hậu Sucih (Bia Sucih) hiện được đặt trong ngôi đền nhỏ phía sau tháp Po Rome. Theo tư liệu do Putra Podam công bố, đây là mẫu tượng được đúc lại lần thứ ba, sau khi mẫu tượng thứ hai, được đúc năm 1993, bị mất vào năm 2008. Ảnh: Putra Podam.

Hình 17. Miếu Hoàng hậu Sucih (Bia Sucih) phía sau tháp Po Rome. Đây là nơi tưởng niệm Hoàng hậu, gắn với truyền thống Islam của bà trong lịch sử Panduranga. Ảnh: Putra Podam. 

Bia Than Can và nghi lễ Ahier

Bia Than Can, còn gọi là H’bia Than Chan hoặc Bia Than Chan, được Putra Podam liên hệ với Công chúa H’bia Hadrah Hajan Kpă thuộc cộng đồng Rhade (Ede). Theo tư liệu do Putra Podam công bố, bà là con gái một thủ lĩnh Rhade, có niên đại 1630-1654 và trở thành thứ hậu của Po Rome trong khoảng thời gian 1645-1651. Theo Putra Podam, H’Drah Hajan Kpă mang nghĩa “Công chúa Hạt Mưa” trong tiếng Rhade. Một số tư liệu về bà nhấn mạnh vẻ đẹp và xuất thân hoàng gia của công chúa vùng cao nguyên.

Tại tháp Po Rome, tượng Bia Than Can được đặt bên cạnh tượng nhà vua trong không gian thờ tự Ahier. Theo Putra Podam, cộng đồng Ahier đưa tượng bà vào tháp gắn với câu chuyện bà tham gia nghi thức lên giàn hỏa tưởng niệm Po Rome. Hình tượng này thể hiện vị trí của Bia Than Can trong nghi lễ tưởng niệm hoàng gia và đời sống tín ngưỡng Champa tại Panduranga.

Theo Putra Podam, Bia Than Can tham gia nghi thức lên giàn hỏa theo chồng, nhưng nghi thức này mang ý nghĩa nghi lễ, không đồng nghĩa với việc bà thực sự bị hỏa táng. Một số truyền thuyết Rhade kể rằng bà được giữ lại, trở về vùng cao nguyên và sống đến năm 1654. Cần phân biệt việc tham gia nghi thức lên giàn hỏa với cái chết thực tế của bà trong các truyền thuật được ghi nhận.

Thứ hậu Than Chan còn được nhắc đến trong mối liên hệ giữa các hình thức thực hành tôn giáo tại Panduranga. Po Rome được các gia phả Panduranga và Melayu gắn với Islam, trong khi cộng đồng Ahier duy trì các nghi lễ Champa và tưởng niệm nhà vua qua hình tượng trong tháp. Việc đặt tượng Bia Than Can bên cạnh Po Rome phản ánh cách cộng đồng Ahier ghi nhớ hoàng gia thông qua nghi lễ và hình tượng thờ tự. Theo Putra Podam, sự hiện diện song song của các yếu tố tôn giáo này thể hiện khả năng điều hòa những thực hành tín ngưỡng khác nhau trong đời sống hoàng gia Panduranga.

Hình 18. Phù điêu vua Po Rome (1627-1651) tại tháp Po Rome, gắn với hình thức Mukha Linga. Hình tượng bằng đá kết hợp chân dung nhà vua với biểu tượng thần Shiva, gồm tám cánh tay: hai tay chính đặt trước bụng, sáu tay phụ cầm các vật biểu trưng gắn với Shiva giáo. Theo tư liệu của Putra Podam, Po Rome được ghi nhận là vị vua theo Islam trong truyền thống Panduranga và các gia phả Melayu. Sau khi nhà vua qua đời, hoàng gia Panduranga cử hành nghi lễ an táng theo Islam tại thánh đường (Magik/Masjid); đồng thời, truyền thống Ahier duy trì việc tưởng niệm nhà vua qua nghi thức hỏa táng và hình tượng tại tháp. Trước đây, tháp được xây dựng để thờ thần Shiva, về sau trở thành nơi tưởng niệm Po Rome trong đời sống nghi lễ của cộng đồng Ahier. Ảnh: Putra Podam. 

Hình 19. Mẫu tượng gốc của thứ hậu Than Chan (H’bia Than Can), đặt bên cạnh phù điêu vua Po Rome trong không gian bên trong tháp. Trong ảnh, tượng Bia Than Can nằm ở phía bên trái, phù điêu vua Po Rome ở phía bên phải. Ảnh: EFEO, Pháp. 

Hình 20. Mẫu tượng gốc của thứ hậu Than Chan (H’bia Than Can), được ghi nhận đã bị lấy cắp khỏi ngôi đền Po Rome. Ảnh: EFEO, Pháp. 

Hình 21. Tượng thứ hậu Than Chan (H’bia Than Can) được làm lại lần thứ hai, hiện đặt bên cạnh phù điêu vua Po Rome bên trong tháp Po Rome, thay thế mẫu tượng gốc đã bị lấy cắp. Ảnh: Putra Podam.

Hình 22, 23. Công chúa Hadrah Hajan Kapak (tiếng Rhade: Hadrah Hajan Kpă) trong bối cảnh Vijaya Thượng. Theo tư liệu Putra Podam, bà trở thành thứ hậu Bia Than Can (H’bia Than Chan) của vua Po Rome (1627-1651). Hình ảnh nhằm minh họa nhân vật. Ảnh: Putra Podam.

Bảng dưới đây tổng hợp các mốc niên đại của Po Rome và Bia Than Can theo tư liệu và truyền thuật do Putra Podam công bố.

Bảng 1. Các mốc niên đại của Po Rome và thứ hậu Bia Than Can theo tư liệu do Putra Podam công bố.

Ngôi mộ Islam trong khu vực tháp Po Rome và giả thuyết về Bia Sumut

Ngày 2 tháng 7 năm 2010, một đoàn khảo cổ thuộc Trung tâm Phát triển bền vững Nam Bộ tiến hành khai quật khu vực tháp Po Rome. Theo tư liệu do Putra Podam công bố, đoàn phát hiện nhiều hiện vật, gồm một hũ gốm sành trong phế tích Tháp lửa, một hộp Klaong bằng đồng chứa mảnh xương trán người và nhiều phiến đá có dấu tích đẽo gọt, hoa văn. Đáng chú ý, cuộc khai quật phát hiện một ngôi mộ có hài cốt người trong khu vực tháp Po Rome.

Theo nhận định ban đầu, ngôi mộ có cấu trúc được liên hệ với tập tục mai táng Islam. Trong cộng đồng Cham Awal, nghĩa trang dành cho người đã mất được gọi là Kabur Rak hoặc Gahul Rak. Các thuật ngữ Kabur, Gahul, Gahur và Makam được sử dụng trong những ngữ cảnh khác nhau để chỉ ngôi mộ hoặc nơi an táng; cách gọi Ghul cũng phổ biến trong cộng đồng.

Theo tập tục mai táng của cộng đồng Cham Awal, mỗi mộ phần thường có hai hòn đá hoặc bia đá đặt ở phía đầu và chân, gọi là batau nisan. Đầu mộ hướng về phía bắc, chân hướng về phía nam. Thi thể người chết được đặt nằm nghiêng bên phải, mặt hướng về qibla, tức hướng Kaaba tại Makkah; tại Việt Nam, hướng này về phía tây. Người chết không được đặt nằm ngửa mà được an táng trong tư thế nghiêng, mặt hướng về qibla theo nghi thức Islam.

Những đặc điểm về cấu trúc mộ và tập tục mai táng cung cấp cơ sở để đối chiếu với ngôi mộ được phát hiện tại khu vực tháp Po Rome. Theo Putra Podam, ngôi mộ thuộc loại mộ Islam, nhưng cấu trúc mộ và hài cốt chưa đủ để xác định danh tính người được an táng.

Khả năng ngôi mộ có liên quan đến Bia Sumut được đặt ra dựa trên câu Cham “Bia Sumut tok Cam di Kut” và cách cộng đồng diễn giải nguồn gốc tôn giáo của bà. Theo Putra Podam và một số chuyên gia, Bia Sumut là một phụ nữ thuộc hoàng gia Panduranga theo Islam. Tuy nhiên, mối liên hệ cụ thể giữa ngôi mộ với Bia Sumut và Po Rome vẫn chưa được xác nhận bằng chứng cứ trực tiếp.

Hình 24. Toàn cảnh ngôi mộ được phát hiện trong khu vực tháp Po Rome trong đợt khai quật ngày 2 tháng 7 năm 2010 do đoàn khảo cổ thuộc Trung tâm Phát triển bền vững Nam Bộ tiến hành. Putra Podam đối chiếu năm bức ảnh tư liệu gốc tự chụp năm 2011, ghi lại khu vực ngôi mộ từ những góc nhìn khác nhau. Qua đối chiếu, có thể nhận diện bốn viên đá nhỏ được bố trí thành hai cặp quanh khu vực mộ. Cách sắp đặt này gắn với tập tục dùng đá đánh dấu mộ, nhưng chức năng cụ thể của từng viên đá cần được đối chiếu thêm với hồ sơ khai quật.

Theo tập tục mai táng của cộng đồng Cham Awal (Islam sơ kỳ), đầu mộ hướng về phía bắc, chân mộ hướng về phía nam; thi thể được đặt nằm nghiêng bên phải, mặt hướng về qibla (hướng Kaaba tại Makkah), tương ứng với hướng tây tại Việt Nam. Cách an táng này có nét tương đồng với tập tục mai táng tại Madinah, Ả Rập Xê Út, nơi có phần mộ của các thành viên gia tộc và những bạn đồng hành của Thiên sứ Muhammad.

Trong quá trình nghiên cứu lịch sử triều Po Rome (1627-1651), Putra Podam xem xét cấu trúc ngôi mộ trong mối liên hệ với truyền thống Islam của nhà vua và tập tục mai táng Awal tại Panduranga. Một số tư liệu liên hệ ngôi mộ với Bia Sumut qua câu Cham “Bia Sumut tok Cam di Kut” và cách diễn giải về nguồn gốc Islam của bà. Những dấu hiệu này là cơ sở để tiếp tục khảo cứu, nhưng hiện chưa đủ căn cứ xác định danh tính người được an táng. Ảnh gốc: Putra Podam.   

Hình 25. Cận cảnh ngôi mộ trong khu vực tháp Po Rome. Khối đá chính có phần đế chạm hoa văn, xung quanh là các viên đá tròn hoặc hình bầu dục. Cách bố trí này gắn với tập tục đặt đá làm dấu mộ trong nghi thức mai táng Islam của cộng đồng Cham Awal. Chức năng cụ thể của từng viên đá và danh tính người được an táng hiện chưa được xác định. Ảnh: Putra Podam.  

VI. Tháp Po Rome và di tích lịch sử

Tháp Po Rome là di tích kiến trúc Champa gắn với ký ức lịch sử và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Cham tại Panduranga. Công trình lưu giữ những dấu tích kiến trúc, hình tượng thờ tự và di vật liên quan đến việc tưởng niệm nhà vua. Các dấu tích tại tháp cho thấy mối liên hệ giữa kiến trúc Champa, sự tưởng niệm Po Rome và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Cham qua nhiều thế hệ.

Kiến trúc tháp và các dấu tích thờ tự         

Trong lòng tháp, hình tượng Po Rome được thể hiện dưới dạng Mukha Linga, đặt trên bệ Yoni bằng đá. Hình tượng kết hợp gương mặt nhà vua với biểu tượng liên hệ đến Shiva giáo, thể hiện sự tiếp nối của hình thức thờ thần trong việc tưởng niệm và thần hóa nhà vua. 

Khu vực bên trong tháp còn có tượng Bia Than Can, miếu nhỏ phía sau tháp thờ Bia Than Cih, tượng bò thần Nandin, cột Linga và các Kut đá. Những dấu tích này cho thấy không gian di tích bao gồm nhiều thành tố liên quan đến tín ngưỡng và việc tưởng niệm hoàng gia. Các nghi lễ được tổ chức tại tháp, trong đó có Kate (Katé) và những lễ khác theo lịch nghi lễ Cham, tiếp tục duy trì mối liên hệ giữa di tích với đời sống cộng đồng.

VII. Đánh giá và kết luận

Triều đại Po Rome gắn với những biến động chính trị, quan hệ hoàng tộc, sự tiếp xúc với thế giới Melayu-Islam và những chuyển biến trong đời sống tôn giáo Panduranga. Các nguồn sử liệu và truyền thống Cham cung cấp những góc nhìn khác nhau về nhà vua, từ hoạt động chính trị đến ký ức văn hóa và nghi lễ. Phần đánh giá và kết luận tập trung xác định vị trí lịch sử của Po Rome trong vương quyền Panduranga thế kỷ XVII.

Đánh giá

Theo biên niên sử Panduranga, Po Rome trị vì từ năm 1627 đến năm 1651, kế vị Po Klong Mah Nai và được Po Nrop nối ngôi. Các tư liệu về hoàng hậu và thứ hậu nhắc đến Bia Sucih, Bia Than Can, Bia Ut, Puteri Siti, Bia Laku Makam, Bia Hatri và Bia Sumut. Những nhân vật này gắn với các truyền thống tư liệu Panduranga, Cham và Melayu, phản ánh những mối liên hệ hôn nhân, hoàng tộc và văn hóa trong thời kỳ Po Rome. Trong số đó, Bia Ut được cộng đồng Cham đồng nhất với Công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Khoa, con gái chúa Nguyễn Phúc Nguyên; cuộc hôn nhân năm 1631 đánh dấu một mối liên hệ quan trọng giữa Panduranga và chính quyền Đàng Trong. Puteri Siti gắn với truyền thống hoàng tộc Melayu và mối liên hệ giữa Po Rome với Kelantan, trong khi Bia Sucih và Bia Than Can còn xuất hiện trong các nghi lễ và ký ức tôn giáo tại Panduranga.

Trong ký ức cộng đồng Cham, câu chuyện Bia Ut và cây thiêng kraik gắn hôn nhân chính trị với sự suy yếu của vương quyền Panduranga. Việc chặt cây kraik, những bất hòa giữa Po Rome và các tướng lĩnh, cùng câu chuyện Po Sah Bin rời triều đình được một số dị bản liên kết để lý giải những biến động dưới triều nhà vua. Những truyền thuật này phản ánh cách cộng đồng diễn giải vận mệnh vương quốc thông qua mối quan hệ giữa quyền lực, tín ngưỡng và các liên hệ chính trị bên ngoài.

Trong đời sống tôn giáo, các tư liệu Panduranga và gia phả Melayu liên hệ Po Rome với Islam, trong khi cộng đồng Ahier tưởng niệm nhà vua tại tháp Po Rome qua hình tượng Mukha Linga và các nghi lễ riêng. Sự hiện diện của những hình thức tưởng niệm khác nhau cho thấy Po Rome giữ vị trí quan trọng trong đời sống tôn giáo của Panduranga. Quá trình hình thành Awal-Ahier cần được đặt trong lịch sử tiếp nhận Islam và sự tiếp nối các tín ngưỡng Champa qua nhiều thế kỷ. Hiện chưa có tư liệu đương thời trực tiếp xác nhận Po Rome là người sáng lập hai hệ thống này.

Kết luận

Po Rome là một nhân vật tiêu biểu trong lịch sử vương quyền Panduranga thế kỷ XVII, gắn với các mối quan hệ Melayu-Islam, chính quyền Đàng Trong và những biến đổi trong đời sống tôn giáo Champa. Biên niên sử Panduranga, văn bản Cham, gia phả Melayu, sử liệu Đại Việt và báo cáo của người Hà Lan cung cấp những góc nhìn khác nhau về triều đại của ông. Việc đối chiếu các nguồn này giúp làm rõ những sự kiện được ghi chép, đồng thời nhận diện các phản ánh ký ức cộng đồng, qua đó xác định vị trí của Po Rome trong lịch sử chính trị, văn hóa và tôn giáo Champa.

Hình 26. Vua Po Rome (Che Rome, Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome là vị vua Panduranga-Champa. Ảnh: Putra Podam. 

Hình 27. Tháp (bimong) vua Po Rome (Mustafa) tại Ninh Thuận. Ảnh Putra Podam.

Hình 28. Tháp (bimong) vua Po Rome (Mustafa) tại Ninh Thuận. Ảnh Putra Podam.

Hình 29. Kiến trúc chóp ngôi tháp chính. Ảnh: Quảng Minh Kháng.

Hình 30. Quang cảnh tháp Po Rome trong ngày Kate tháng 7/2018 Cham lịch. Ảnh: Quảng Minh Kháng.

Hình 31. Vua Po Rome, niên hiệu: Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah. Dòng dõi vương triều theo Islam tại Serembi Makkah, thuộc tiểu vương quốc Kelatan-Malaysia. Ảnh: Putra Podam.

Hình 32. Vua Po Rome, niên hiệu: Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah. Dòng dõi vương triều theo Islam tại Serembi Makkah, thuộc tiểu vương quốc Kelatan-Malaysia. Ảnh trên là vua Po Rome với tháp Po Rome. Ảnh: Putra Podam. 

Hình 33. Ngọc Khoa tứ phi bên cạnh tháp Po Rome. Công nữ Nguyễn Thị Ngọc Khoa (còn gọi là Nguyễn Phúc Ngọc Khoa), được thần dân Panduranga gọi là Bia Ut trong tiếng Cham. Tên gọi Ut có liên hệ với từ Uttara trong Sanskrit, mang nghĩa phương Bắc, được hiểu trong truyền thống Panduranga là công nữ phương Bắc, hay công nữ đến từ Đại Việt. Theo Nguyễn Phước tộc Thế phả, Ngọc Khoa được gả cho vua Po Rome vào năm Tân Mùi (1631). Cuộc hôn phối góp phần củng cố quan hệ giữa Champa và chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong, trong bối cảnh chúa Nguyễn tập trung đối phó với chúa Trịnh ở Đàng Ngoài. Đồng thời, quan hệ này cũng diễn ra trong tiến trình mở rộng lãnh thổ về phía Nam của Đại Việt, dẫn đến những biến chuyển lâu dài đối với Panduranga. Ảnh: Putra Podam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

NGHIÊN CỨU VUA PO ROME (1627-1651) 

Tác giả: TS. Putra Podam

I. Sử liệu gốc và tư liệu lưu trữ

1. Sakkarai Dak Rai Patao. “Biên niên sử Panduranga”. Văn bản chữ Cham, ghi chép về các vua Panduranga, niên đại trị vì, quan hệ kế vị và truyền thống hoàng gia.

2. École française d’Extrême-Orient (EFEO). “Các văn bản Cham lưu trữ, mã CAM 148, CAM 244 và CAM Microfilm 1 (3)”. Tư liệu liên quan đến Po Rome, Po Sah Bin và các nhân vật được xướng tụng trong nghi lễ.

3. Verstegen, Willem (1651). Báo cáo ngày 31 tháng 12 năm 1651 về tình hình Champa và chính quyền Đàng Trong. Bản trích dịch tiếng Anh của Anthony Reid, trong Li Tana và Anthony Reid (chủ biên), Southern Vietnam Under the Nguyen: Documents on the Economic History of Cochinchina (Dang Trong), 1602-1777. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 1993, tr. 33-37.

II. Sử liệu triều Nguyễn và tư liệu lịch sử liên quan

4. Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc tộc (biên soạn) (1995). “Nguyễn Phúc tộc thế phả: Thủy tổ phả, Vương phả, Đế phả”. Huế: Nhà xuất bản Thuận Hóa.

5. Quốc sử quán triều Nguyễn (2002). Đại Nam thực lục, tập I. Hà Nội: Nhà xuất bản Giáo dục.

III. Nghiên cứu lịch sử Champa và Panduranga

6. Aymonier, Étienne (1890). “Légendes historiques des Chams.” Excursions et Reconnaissances, tập 14, tr. 145-206.

7. Aymonier, Étienne và Antoine Cabaton (1906). Dictionnaire Cam-Français. Paris: Ernest Leroux.

8. Durand, E.-M. (1903). “Le temple de Po Romé à Phanrang.” Bulletin de l’École française d’Extrême-Orient, tập 3, tr. 597-603. DOI: https://doi.org/10.3406/befeo.1903.1257.

9. Parmentier, Henri (1909). Inventaire descriptif des monuments čams de l’Annam. Tome I: Description des monuments. Paris: Ernest Leroux.

10. Dohamide và Dorohiem (1965). Dân tộc Chàm lược sử. Sài Gòn.

11. Po Dharma (1978). Chroniques du Pânduranga. Luận án, École pratique des hautes études (EPHE), Paris.

12. Po Dharma (1987). Le Pāṇḍuraṅga (Campā), 1802-1835: ses rapports avec le Vietnam. Paris: École française d’Extrême-Orient.

13. Cooke, Nola (2010). “Later-seventeenth-century Cham-Viet interactions: New light from French missionary sources.” Annalen der Hamburger Vietnamistik, số 4-5, tr. 13-52.

14. Noseworthy, William B. (2013). “The Cham’s First Highland Sovereign: Po Romé (r. 1627-1651).” Asian Highlands Perspectives, tập 28, tr. 155-203.

15. Đổng Thành Danh (2020). “Giải ảo huyền thoại Po Romé của người Chăm.” Văn hóa học.
https://vanhoahoc.edu.vn/nghien-cuu/van-hoa-viet-nam/van-hoa-cac-dan-toc-thieu-so/3931-dong-thanh-danh-giai-ao-huyen-thoai-po-rome-cua-nguoi-cham.html

IV. Nghiên cứu Cao nguyên Champa, Churu, Rhade và quan hệ vùng cao - vùng thấp

16. Dournes, Jacques (1970). “Recherches sur le haut Champa.” France-Asie, 24(2), tr. 143-162.

17. Griffiths, Arlo và cộng sự (2012). Văn khắc Chăm tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Thành phố Hồ Chí Minh: Nhà xuất bản Đại học Quốc gia.

18. Maitre, Henri (1912). Les Jungles Moï: Mission Henri Maître (1909-1911), Indochine Sud-Centrale. Paris: Larose.

19. Đổng Thành Danh (2018). “Tây Nguyên trong mối liên hệ với Champa thời kỳ cổ - trung đại.” Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (144).

20. Nguyễn Quốc Mạnh (2022). “Di tích kiến trúc Bang Keng (Krông Pa - Gia Lai) trong bối cảnh văn hóa Champa ở miền Trung và Tây Nguyên.” Tạp chí Khoa học Xã hội Thành phố Hồ Chí Minh, đặc san năm 2022.

21. Lafont, Pierre-Bernard (2011). “Vương quốc Champa: Địa dư - dân cư - lịch sử”. San Jose: IOC-Champa.

V. Nghiên cứu quan hệ Champa-Melayu, hoàng tộc Kelantan-Patani và mạng lưới Islam

22. Marriott, H. (1916). “A Fragment of the History of Trengganu and Kelantan.” Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society, số 72, tr. 13-23.

23. Teeuw, A. và D. K. Wyatt (1970). Hikayat Patani: The Story of Patani. Bibliotheca Indonesica, tập 5. The Hague: Martinus Nijhoff.

24. Abdullah Mohamed (Nakula) (1989). “Keturunan Melayu di Kemboja dan Vietnam: Hubungannya dengan Semenanjung dengan Tumpuan Khas kepada Negeri Kelantan.” Warisan Kelantan, tập VIII. Kota Bharu: Perbadanan Muzium Negeri Kelantan, tr. 6-41.

25. Hashim bin Hj. Musa, Noor Syamilah Zakaria và Norhayati Ab. Rahman (2019). Gelaran Warisan Kelantan: Citra Unik Zaman-Berzaman. Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Kelantan.

26. Othman, Suzana (Tun) Hj. và Muzaffar Dato’ Hj. Mohamad (2006). Ahlul-Bait (Keluarga) Rasulullah SAW & Kesultanan Melayu. Batu Caves, Selangor: Crescent News (KL). ISBN 9833020127.

27. Che Man, W. K. (1990). Muslim Separatism: The Moros of Southern Philippines and the Malays of Southern Thailand. Oxford: Oxford University Press.

28. Po Dharma (1989). “Peranan Kelantan dalam Pergerakan Islam di Campa 1833-1834.” Warisan Kelantan, tập VIII, tr. 79-88.

29. Wong Tze Ken, Danny (2004). “Vietnam-Champa Relations and the Malay-Islam Regional Network in the 17^th-19th Centuries.” Kyoto Review of Southeast Asia, số 5, tháng 3 năm 2004. https://kyotoreview.org/issue-5/vietnam-champa-relations-and-the-malay-islam-regional-network-in-the-17th-19th-centuries/

30. Wong Tze Ken, Danny (2008). “Historical Relations between the Chams and the Malays: Sustaining Common Identity, Culture and Ethnicity through Two Millennia of Relations.” Southeast Asia: History and Culture, số 37, tr. 112-136.

31. Bradley, Francis R. (2015). Forging Islamic Power and Place: The Legacy of Shaykh Daud bin ‘Abd Allah al-Fatani in Mecca and Southeast Asia. Honolulu: University of Hawai‘i Press.

32. Noseworthy, William B. (2017). Khik Agama Cam: Caring for Cham Religions in Mainland Southeast Asia, 1651-1969. Luận án Tiến sĩ Lịch sử, University of Wisconsin-Madison.

33. Bruckmayr, Philipp (2022). “The Changing Fates of Islam in Vietnam and Cambodia.” Trong Routledge Handbook of Islam in Southeast Asia, chương 12, tr. 203-225. DOI: https://doi.org/10.4324/9780429275449-15.

34. Sharifah Noorulhuda Binti Habib Elias (2024). “KEMUDI’s Pursuance of Muslim Identity and its Implications to Malaysian Muslims.” MAQOLAT: Journal of Islamic Studies, 2(3), tr. 139-155.

35. RoyalArk. Kelantan: Royal Genealogy and History. Tư liệu trực tuyến. http://www.royalark.net/Malaysia/kelant2.htm

VI. Công trình nghiên cứu của Putra Podam về Po Rome và hoàng tộc Panduranga

36. Putra Podam (2025). “Po Rome: Nhà vua của hai thế giới - Champa bản địa và Islam Mã Lai”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/823

Phiên bản tiếng Anh: “Po Rome: The King of Two Worlds – Indigenous Champa and Malay Islam”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
https://champa.one/article/824

37. Putra Podam (2023). “Po Rome vị vua Panduranga dòng dõi Churu Hồi giáo-Islam”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/643
38. Putra Podam (2023). “Một số tên gọi vị vua Po Rome”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/636
39. Putra Podam (2023). “Một số hoàng hậu, thứ hậu của vua Po Rome”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/638

40. Putra Podam (2023). “Vua Po Klong Mah Nai truyền ngôi cho Po Rome (Nik Mustafa)”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/642

    Phiên bản tiếng Anh: “King Po Klong Mah Nai abdicated in favor of Po Rome (Nik Mustafa)”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/834

41. Putra Podam (2024). “Công chúa H’bia Hadrah Hajan tộc Rhade trở thành thứ hậu Bia Than Chan của vua Po Rome”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/690
42. Putra Podam (2025). “Kỷ niệm 375 năm ngày mất vua Po Rome (Nik Mustafa): 1651–2026”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/827

Phiên bản tiếng Anh: “Commemorating the 375th Anniversary of the Passing of King Po Rome-Nik Mustafa (1651-2026)”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
https://champa.one/article/828

43. Putra Podam (2025). “Công nữ Ngọc Khoa: Ký ức Cham và biểu tượng suy vong quốc gia”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/825

Phiên bản tiếng Anh: “Princess Ngọc Khoa: Cham Memory and the Symbol of National Decline”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
https://champa.one/article/826

44. Putra Podam (2023). “Sở Văn hóa tỉnh Bình Thuận đưa thông tin sai lệch về Po Klong Mah Nai”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/632

Phiên bản tiếng Anh: “The Binh Thuan Department of Culture released inaccurate information about Po Klong Mah Nai”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
https://champa.one/article/835

45. Putra Podam (2025). “Kiến nghị hiệu đính thông tin lịch sử tại di tích đền Po Klong Mah Nai”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/832

Phiên bản tiếng Anh: “Petition Requesting the Correction of Historical Information at the Po Klong Mah Nai Heritage Site”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
https://champa.one/article/833

VII. Công trình bổ trợ của Putra Podam về Islam, Awal–Ahier và Bani tại Champa

46. Putra Podam (2026). “Awal và Ahier tại Panduranga-Champa: Nguồn gốc, ý nghĩa và chức năng của một cấu trúc tôn giáo đặc thù”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/869

Phiên bản tiếng Anh: “Awal and Ahier in Panduranga-Champa: The Origins, Meanings, and Functions of a Distinctive Religious Structure”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
https://champa.one/article/871

47. Putra Podam (2022). “Awal: Hệ phái Hồi giáo Champa”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/536
48. Putra Podam (2021). “Awal và lịch sử Islam tại Champa”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/395
49. Putra Podam (2022). “Agama Awal (Bani Awal) là hệ phái tôn giáo của Champa”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/501
50. Putra Podam (2023). “Lý giải tôn giáo: Awal (Hồi giáo Awal) và từ Bani”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/603
51. Putra Podam (2023). “Acar là tôn giáo Awal (Hồi giáo Awal tại Champa)”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/598
52. Putra Podam (2023). “Bani không phải tên tôn giáo ‘Bani’ - Cham Bani nghĩa: Cham có đạo”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/597
53. Putra Podam (2023). “Tôn giáo dân tộc Cham: ‘Danh bất chính - Ngôn bất thuận’”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/620
54. Putra Podam (2023). “Ts. Putra Podam phản biện: Inrasara tuyên bố Bani không thực hiện 5 trụ cột Hồi giáo – Trụ cột 2 (SALAT)”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/581
55. Putra Podam (2022). “Tôn giáo Cham: Thuận Thiên giả tồn - nghịch Thiên giả vong”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/508
56. Putra Podam (2022). “Thượng đế Allah hiện hữu khắp làng Cham Bani ở Champa”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/499
57. Putra Podam (2021). “Tham khảo chứng minh nhân dân tôn giáo: Hồi giáo”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/320

VIII. Tư liệu về chính sách tôn giáo và văn bản liên quan

58. Bộ Nội vụ (2020). “Danh mục các tổ chức tôn giáo, tổ chức được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo tính đến tháng 12/2020”. Tài liệu PDF.
    https://champa.one/files/Linh%20Tinh2/tongiao_danhmuc_2020.pdf
59. Putra Podam (2022). “Phó Thủ tướng Phạm Bình Minh: Hồi giáo là Danh mục tôn giáo Cham theo Awal”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/552
60. Putra Podam (2023). “Người Cham quan tâm công văn 520/BNV-TGCP của Bộ Nội vụ”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/592
61. Putra Podam (2022). “Thư kiến nghị: Giải pháp giải quyết vấn đề tôn giáo ở người Cham”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/543
62. Putra Podam (2026). “Kiến nghị: Xem xét và làm rõ tên gọi tôn giáo ‘Hồi giáo Bani’”. Website: Champa.one. Biên tập tại: California, Hoa Kỳ.
    https://champa.one/article/857
63. Thành Thanh Huấn (2023). “Bộ trưởng Bộ Nội vụ trả lời cho cử tri người Cham về tên gọi tôn giáo”. Website: Champa.one.
    https://champa.one/article/587

TS.Putra Podam. Haji.Gscc.Ts.Putra Podam. Khoa học máy tính, Công nghệ Thông tin, Công nghện giáo dục, Chuyên gia ngôn ngữ, tôn giáo, Font Cham, Bàn phím Cham, Bộ chuyển Cham Rumi-Thrah, tác giả Rumi Champa 2000.