Nghiên cứu vấn đề “chủ thể của Champa” thông qua cách tiếp cận liên ngành, kết hợp phân tích bia ký, ngôn ngữ học lịch sử và lý thuyết hiện đại về dân tộc. Dựa trên khảo sát hệ thống bia ký Champa từ thế kỷ IV đến XV, nghiên cứu lập luận rằng các công thức định danh như Rāja Campā (“vua của Champa”), Urang Campā (“người thuộc Champa”) và Campādeśa (“đất Champa”) nhất quán phản ánh một cơ chế nhận diện dựa trên lãnh thổ và quyền lực chính trị, thay vì một ý niệm dân tộc. Đáng chú ý, trong toàn bộ bia ký không xuất hiện “Cham” như một danh xưng dân tộc, cho thấy Champa không tự định nghĩa như một cộng đồng sắc tộc theo nghĩa hiện đại. Dữ liệu ngôn ngữ học củng cố nhận định này. Ngôn ngữ trong bia ký thuộc một giai đoạn sớm của nhánh Chamic trong ngữ hệ Nam Đảo, thường được xác định là Cham cổ hoặc Proto-Chamic (Thurgood 1999). Tầng ngôn ngữ này có quan hệ gần gũi với nhiều ngôn ngữ Chamic hiện nay như Cham, Jarai, Rhade, Haroi, Churu và Raglai, cho thấy Champa tồn tại trong một không gian ngôn ngữ, văn hóa rộng lớn, thay vì gắn với riêng một nhóm Cham. Các khác biệt âm vị và từ vựng giữa Cham cổ và Cham hiện đại phản ánh những quá trình biến đổi có quy luật, qua đó xác nhận rằng Cham hiện đại là kết quả phân hóa muộn trong nội bộ Chamic, chứ không phải là dạng “nguyên thủy” của Champa. Phương diện lý thuyết, nghiên cứu vận dụng quan điểm của Benedict Anderson và Anthony D. Smith để nhấn mạnh rằng “dân tộc” là một kiến tạo lịch sử gắn với thời kỳ cận - hiện đại, không thể áp dụng trực tiếp vào các xã hội tiền hiện đại như Champa. Trong bối cảnh đó, việc các học giả phương Tây thế kỷ XIX-XX, như Étienne Aymonier và Georges Maspero, sử dụng thuật ngữ “Cham” cần được hiểu như một quy ước học thuật hình thành trong điều kiện nghiên cứu thuộc địa, hơn là phản ánh cách Champa tự định danh. Nghiên cứu kết luận rằng việc đồng nhất Champa với “dân tộc Cham” là một sự đơn giản hóa mang tính hậu nghiệm. Thay vào đó, Champa nên được hiểu như một cấu trúc chính trị dạng mandala đa tộc người trong không gian Chamic, nơi nhiều cộng đồng cùng tham gia vào các mạng lưới quyền lực, văn hóa và tôn giáo. Cách tiếp cận này không phủ nhận vai trò nổi bật của Cham trong một số lĩnh vực, nhưng đặt họ vào một bối cảnh rộng hơn, phù hợp hơn với bằng chứng tư liệu và phương pháp nghiên cứu đương đại.

Trong hệ thống truyền thông toàn cầu, BBC từ lâu được xem là một cơ quan báo chí có uy tín và có ảnh hưởng rộng lớn đến nhận thức của công chúng quốc tế. Chính vì vậy, mỗi nội dung do BBC công bố không chỉ mang tính thông tin đơn thuần mà còn góp phần định hình cách thế giới hiểu về các cộng đồng, đặc biệt là những cộng đồng có lịch sử và cấu trúc văn hóa đặc thù như Champa. Tuy nhiên, bài viết gần đây của BBC Tiếng Việt liên quan đến tranh luận “Bani” hay “Hồi giáo Bani” đã bộc lộ nhiều vấn đề đáng quan ngại trong cách tiếp cận và xử lý thông tin.

In studies of Cham society and religion after the sixteenth century, the Cham are often divided into two major communities: on the one hand, the community associated with temple towers, deities, and traditional rituals, commonly referred to as Cham Balamon; on the other hand, the community influenced by Islam, commonly referred to as Cham Bani. However, this classification reflects only part of the historical reality, because “Balamon” and “Bani” are primarily terms used in modern social life and do not fully express the distinctive religious structure of Panduranga. In the indigenous tradition of the Cham in Panduranga, especially in present-day Ninh Thuận and Bình Thuận, the pair of concepts Awal and Ahier constitutes the most important categories for defining religious life. These are not simply the names of two different communities, but also reflect two levels, two forms, and two stages of the reception of Islam in Cham history. Awal is generally understood as an early form of Islam or an original Islam in Panduranga. This community accepted Islam relatively early, established Allah as the supreme and only deity, yet still maintained many cultural elements and traditional customs of Champa. In ritual life, the Awal community is associated with the Qur’an (Koran), Ramadan (Ramawan), funerary rites, prayer, and the role of religious clergy (acar) such as Imam and Katip. However, the Islam of Awal is not identical to orthodox Islam in the Arab or Malay worlds, but rather represents a form of Awal Islam within the Cham cultural environment.

Năm mới Champa (Rija Nagar) là một trong những lễ lớn và quan trọng nhất của người Cham, đặc biệt tại Panduranga-Champa. Về ý nghĩa, Rija Nagar có nhiều điểm tương đồng với các lễ năm mới tại Đông Nam Á như Songkran ở Thái Lan, Bunpimay ở Lào hay Chol Chnam Thmey ở Campuchia. Những lễ này đều chịu ảnh hưởng từ hệ thống lịch và truyền thống năm mới Ấn Độ, thường diễn ra vào khoảng giữa tháng 4 dương lịch. Trong những ngày qua, trên mạng xã hội, cộng đồng Cham đang có nhiều tranh luận về tính đúng sai của lịch Sakawi liên quan đến ngày tháng tổ chức Rija Nagar. Đây là điều tích cực, vì cho thấy cộng đồng ngày càng quan tâm đến việc bảo tồn và sử dụng đúng di sản văn hóa Champa. Nhân dịp năm mới Champa, Ts. Putra Podam xin gửi lời chúc mừng năm mới đến toàn thể cộng đồng Cham.

Trong các nghiên cứu về xã hội và tôn giáo Champa sau thế kỷ XVI, người Cham thường được phân thành hai cộng đồng lớn: một bên là cộng đồng gắn với hệ thống đền tháp, thần linh và nghi lễ truyền thống, thường được gọi là Cham Balamon; bên kia là cộng đồng chịu ảnh hưởng Islam, thường được gọi là Cham Bani. Tuy nhiên, cách phân loại này chỉ phản ánh một phần thực tế lịch sử, bởi “Balamon” và “Bani” chủ yếu là những tên gọi trong đời sống xã hội thời cận đại, chứ chưa diễn đạt đầy đủ cấu trúc tôn giáo đặc thù của Panduranga. Trong truyền thống bản địa của người Cham tại Panduranga, đặc biệt ở khu vực Ninh Thuận và Bình Thuận ngày nay, cặp khái niệm Awal và Ahier mới là hai phạm trù quan trọng nhất để phân định đời sống tôn giáo. Đây không đơn thuần là tên gọi của hai cộng đồng khác nhau, mà còn phản ánh hai cấp độ, hai hình thức và hai giai đoạn tiếp nhận Islam trong lịch sử Champa.

In recent years, the Cham community in the provinces of Ninh Thuận and Bình Thuận has witnessed a notable debate concerning proposals to recognize “Bani religion” as an independent religion. This issue is not merely administrative or legal in nature; it also reflects deeper misunderstandings regarding religious history, linguistics, and the system of identity classification within the Cham community itself. According to the official classification of religions by the Vietnamese state, Cham people who follow Islam are categorized as Muslims. However, at certain times and in some local administrative contexts, particularly in Ninh Thuận and Bình Thuận, “Bani” has been recorded as a religious category on personal identification documents based on individual declarations. This inconsistency, combined with the lack of terminological standardization, has contributed to and reinforced the mistaken perception that “Bani” is a separate religion. From an academic perspective, this phenomenon highlights the need to distinguish clearly between social terminology, linguistic expressions, and legitimate religious designations. Many terms within the Cham community originate from Arabic but have undergone semantic transformation under the influence of local culture. Without being analyzed within their specific historical and linguistic context, these terms are easily misunderstood or reinterpreted in ways that diverge from their original meaning.

In the course of Champa’s history, Islam was introduced around the 10th century through regional trade networks and cultural exchanges. Over time, and especially from the 16th century onward, Islam in Champa developed significantly and gradually formed distinctive religious structures. Among these, Agama Awal played a central role in the spiritual and social life of the Cham community. Agama Awal can be understood as an early form of Islam in Champa, emerging during a period when the religion, in the process of its adoption, remained closely intertwined with indigenous cultural and belief systems. This phenomenon reflects a broader pattern across Southeast Asia, where imported religions were often adapted to local contexts. Characteristics such as the Acar clerical system, ritual structures, and modes of community organization indicate a stage of Islam that had not yet become fully standardized, rather than the existence of a separate religious system. During its formation, Islam in Champa likely absorbed multiple influences. Early phases show traces resembling Shia Islam, particularly in the prominent role of religious authorities, while from the 16th century onward, the influence of Sunni Islam became increasingly evident. However, these elements should be understood as successive historical layers within Islam itself, rather than as a basis for defining Agama Awal as an independent religious system.

Trong tiến trình lịch sử của Champa, Hồi giáo (Islam) được tiếp nhận từ khoảng thế kỷ X thông qua các mạng lưới giao thương và giao lưu văn hóa khu vực. Trải qua nhiều biến động, đặc biệt từ sau thế kỷ XVI, Islam tại Champa phát triển mạnh và dần hình thành những cấu trúc tôn giáo mang tính đặc thù, trong đó Agama Awal giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và xã hội của cộng đồng Cham. Agama Awal có thể được hiểu như một hình thái Islam giai đoạn đầu tại Champa, khi tôn giáo này trong quá trình tiếp nhận vẫn gắn liền với các yếu tố văn hóa và tín ngưỡng bản địa. Hiện tượng này phù hợp với quy luật phổ biến ở Đông Nam Á, nơi các tôn giáo ngoại nhập thường được điều chỉnh để thích nghi với bối cảnh địa phương. Những đặc điểm như hệ thống giáo sĩ Acar, cấu trúc nghi lễ và tổ chức cộng đồng phản ánh một giai đoạn phát triển chưa hoàn toàn chuẩn hóa của Islam, hơn là sự tồn tại của một hệ thống tôn giáo độc lập. Trong quá trình hình thành, Islam tại Champa có thể đã tiếp nhận nhiều ảnh hưởng khác nhau. Giai đoạn sớm cho thấy những dấu vết gần với Shia Islam, thể hiện qua vai trò nổi bật của giới chức sắc, trong khi từ sau thế kỷ XVI, ảnh hưởng của Sunni Islam trở nên rõ nét hơn. Tuy nhiên, các yếu tố này cần được hiểu như những lớp tác động lịch sử kế tiếp trong nội bộ Islam, không phải là cơ sở để tách Agama Awal thành một hệ thống tôn giáo riêng biệt

This article analyzes scholarly perspectives surrounding the term “Islam Bani” in the Cham community by comparing the arguments of Dr. Huỳnh Ngọc Liêm and PhD. Putra Podam. On that basis, it seeks to clarify issues related to historical formation, the process of religious localization, and the accuracy of the terminology from both academic and legal perspectives. The findings indicate the need to clearly distinguish between the origin of Islam, localized forms of religious practice, and the system of Cham religious terminology, while also emphasizing the necessity of standardizing nomenclature in both academic research and state administration.

Bài viết phân tích các quan điểm học thuật xoay quanh cách gọi “Hồi giáo Bani” trong cộng đồng Cham, thông qua đối chiếu lập luận của TS. Huỳnh Ngọc Liêm và TS. Putra Podam. Trên cơ sở đó, cần làm rõ các vấn đề về lịch sử hình thành, quá trình bản địa hóa tôn giáo, cũng như tính chính xác của thuật ngữ trong cả phương diện học thuật và pháp lý. Kết quả cho thấy cần phân biệt rõ giữa nguồn gốc tôn giáo Islam, các hình thức thực hành bản địa, và hệ thống thuật ngữ tôn giáo Champa, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chuẩn hóa danh xưng trong nghiên cứu và quản lý nhà nước.