Po Rome (Po Romé) trị vì Panduranga từ năm 1627 đến năm 1651. Theo biên niên sử Panduranga (Sakkarai Dak Rai Patao), ông lên ngôi năm Thỏ và kết thúc triều đại cũng vào năm Thỏ, với thời gian trị vì được ghi là 25 năm. Trung tâm quyền lực của ông đặt tại Biuh Bal Pangdurang (thành Bal Pangdurang). Po Rome kế vị Po Klong Mah Nai, còn gọi là Po Mah Taha, và được biên niên sử ghi nhận là con rể của nhà vua tiền nhiệm. Po Rome là vị vua theo Islam của Panduranga, được ghi nhận trong các gia phả hoàng tộc Melayu. Biên niên sử Panduranga cung cấp thông tin về niên đại trị vì, quan hệ kế vị và thân thuộc của nhà vua, trong khi gia phả Kelantan đề cập đến tên gọi và địa vị của ông trong mạng lưới hoàng tộc Islam trên bán đảo Mã Lai. Thân thế, quan hệ hôn nhân và hoạt động chính trị của Po Rome còn được đề cập trong sử liệu Đại Việt, các nghiên cứu về Champa và những văn bản Cham gắn với nghi lễ cộng đồng. Các nguồn tư liệu phản ánh vai trò của Po Rome trong lịch sử vương quyền Panduranga, mối quan hệ giữa Champa với thế giới Melayu và vị trí của nhà vua trong đời sống tôn giáo của cộng đồng Cham.

Kêu gọi cộng đồng Cham chung tay gìn giữ dấu tích lịch sử Vua Po At (1553–1579), còn gọi là Po Patao At, là vị vua cuối cùng của vương triều Po Mahosarak tại Panduranga. Những địa điểm và dấu tích được lưu truyền gắn với nhà vua là một phần ký ức lịch sử của cộng đồng Cham, cần được quan tâm gìn giữ và trao lại cho các thế hệ sau. Tại gò Car Limaow, thuộc thôn Bình Thắng, xã Phan Hòa (địa danh Hậu Quách cũ), dấu tích nền gạch, đá của công trình cũ vẫn còn hiện diện giữa cây cỏ và thảm thực vật. Từ hiện trạng này, chúng tôi đề xuất một việc làm thiết thực: dựng bia tưởng niệm vua Po At tại địa điểm cũ, ở vị trí chân kèn tháp được ghi lại qua hình ảnh tư liệu.

Po At, còn gọi là Po Patao At, trị vì Panduranga từ năm 1553 đến 1579, kế vị Po Kunarai và là vị vua cuối cùng của vương triều Po Mahosarak. Sakkarai Dak Rai Patao, biên niên sử Panduranga bằng tiếng Cham, ghi Po At là cháu của Po Kunarai và trị vì 27 năm. Các sử liệu về Panduranga ghi nhận ông theo Islam. Trong sử liệu Hán-Việt, ông được ghi là Bà Ất. Theo Ts. Putra Podam và một số tư liệu ghi tên Islam của ông là Sultan Shafi'i Ibn Abu Khasim.

Ramadan (رَمَضَان, Ramaḍān) là tên gọi tháng thứ chín của Hồi lịch (Hijri) và là tháng chay tịnh thiêng liêng nhất trong Islam. Trong tháng này, người Muslim trên toàn thế giới thực hiện nghi lễ Ṣawm (nhịn chay) từ lúc rạng đông đến khi mặt trời lặn, đồng thời tăng cường cầu nguyện, đọc Thiên kinh Qur'an (Koran) và làm nhiều việc thiện. Theo truyền thống Islam, đây cũng là tháng Allah mặc khải Thiên kinh Qur'an cho Nabi Muhammad thông qua Thiên thần Jibril. Tên gọi gốc bằng tiếng Ả Rập là رَمَضَان, được phiên âm quốc tế là Ramadan. Khi Islam truyền bá đến nhiều quốc gia và dân tộc khác nhau, thuật ngữ này được tiếp nhận và phát âm theo đặc điểm ngữ âm của từng ngôn ngữ, tạo nên nhiều biến thể như Ramadhan, Ramadhon, Ramazan, Ramawan, Ramâwan, Ram'wan hay Ra'wan. Mặc dù có sự khác biệt về cách đọc và cách ghi, các công trình học thuật và hệ thống phiên âm quốc tế vẫn thống nhất sử dụng dạng Ramadan theo nguyên ngữ Ả Rập. Đối với người Cham, quá trình tiếp nhận Islam không chỉ mang đến giáo lý và nghi lễ tôn giáo mà còn đưa vào tiếng Cham một hệ thống thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập. Trong quá trình sử dụng lâu dài, một số thuật ngữ vẫn giữ gần nguyên dạng, trong khi nhiều thuật ngữ khác được điều chỉnh để phù hợp với hệ thống ngữ âm và chữ viết Cham. Ramawan là một trường hợp tiêu biểu, phản ánh sự chuyển biến ngữ âm của thuật ngữ Ramadan trong tiếng Cham.

Một quy định của Islam được lưu giữ trong Akhar Bani của cộng đồng Cham Bani (tín đồ theo Agama Awal). Trong Islam, mọi hành động của người tín đồ đều có phép tắc (Adab) nhằm thể hiện sự tôn kính đối với Allah và những nơi linh thiêng. Một trong những phép tắc căn bản là cách bước chân khi vào và ra khỏi Masjid (tiếng Cham gọi là Magik – Thánh đường). Điều đáng chú ý là quy định này không chỉ được ghi nhận trong Thiên kinh Al-Qur'an và truyền thống Sunnah của Nabi Muhammad ﷺ, mà còn được lưu giữ trong Akhar Bani của cộng đồng Cham Bani (Agama Awal). Theo cách gọi truyền thống của người Cham, Akhar Bani có nghĩa là Thiên kinh Al-Qur'an (Koran). Tên gọi này không chỉ được sử dụng trong cộng đồng Cham Bani mà còn được cộng đồng Cham Islam (Sunni) ở Nam Bộ sử dụng. Đối với các vị Imam, Hakim và giáo sĩ Cham Islam, khi nói đến Thiên kinh Al-Qur'an cũng thường gọi là Akhar Bani. Điều đó cho thấy Akhar Bani là tên gọi truyền thống của Thiên kinh Al-Qur'an trong tiếng Cham, chứ không phải chỉ là tên gọi riêng của một cộng đồng hay một hệ chữ.

Năm nay, ngày 1 Muharam 1448 AH tương ứng với ngày 16 tháng 6 năm 2026 theo Dương lịch. Đây là ngày được nhiều quốc gia Hồi giáo công nhận là ngày đầu tiên của năm mới Hồi lịch. Tuy nhiên, do việc xác định thời điểm bắt đầu tháng mới phụ thuộc vào việc quan sát trăng non tại từng địa phương, một số quốc gia và cộng đồng Hồi giáo có thể bắt đầu tháng Muharam vào ngày 17 tháng 6 năm 2026. Đối với cộng đồng Cham Bani theo Agama Awal, Muharam không chỉ mở đầu một năm mới Hồi lịch mà còn là dịp để tín đồ cùng nhau cầu nguyện, tưởng nhớ tổ tiên, củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng và hướng đến những điều tốt đẹp trong năm mới. Trong truyền thống Cham Bani, ngày thứ Sáu được gọi là Suk. Từ này có liên hệ với Srukra trong tiếng Cham cổ (Keling: Śukra), tên gọi ngày thứ Sáu trong hệ thống lịch có nguồn gốc từ văn minh Ấn Độ cổ. Trong thế giới Hồi giáo, ngày này tương ứng với Jumaat trong tiếng Malaysia, Jumat trong tiếng Indonesia và Yawm al-Jumu‘ah (يوم الجمعة) trong tiếng Ả Rập. Đây là ngày thiêng liêng nhất trong tuần đối với người Hồi giáo, là thời điểm tín đồ tập trung tại Thánh đường để cầu nguyện và nghe thuyết giáo. Vì vậy, ngày thứ Sáu đầu tiên của năm mới Hồi lịch mang ý nghĩa đặc biệt đối với cộng đồng Cham Bani.

Hệ thống Rumi Cham chuẩn được xây dựng trên cơ sở 21 ký tự Latin nhằm biểu đạt đầy đủ hệ thống âm vị học của tiếng Cham. Hệ thống này phản ánh trung thực cấu trúc âm thanh và quy tắc chính tả truyền thống, đảm bảo sự tương ứng chặt chẽ giữa ký hiệu chữ viết và phát âm. Nhờ vậy, Rumi Cham chuẩn đóng vai trò quan trọng trong giáo dục, nghiên cứu ngôn ngữ và bảo tồn văn hóa Cham, đồng thời chuẩn hóa việc ghi chép từ vựng truyền thống. Hệ thống này được thiết kế để biểu đạt tất cả các âm vị của tiếng Cham mà không cần bổ sung ký tự mới, tạo nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu và ứng dụng liên quan đến chữ viết Cham. Hệ thống Rumi Champa (Rumi Cham 2000) là nền tảng để xây dựng giáo trình, phần mềm và các công trình nghiên cứu, góp phần bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Cham trong thời hiện đại. Rumi Champa (Rumi Cham 2000) do TS. Putra Podam cải tiến từ Rumi EFEO, trong một chuyên đề Thạc sỹ (Master) về Khoa học Máy tính tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQGHN) năm 2000. Hệ thống này phục vụ nghiên cứu, giáo trình, phần mềm bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Cham, giúp học sinh, nghiên cứu sinh và cộng đồng quốc tế tiếp cận chữ Thrah thuận tiện, đồng thời duy trì tính chính xác về ngữ âm và ngữ pháp. TS.Putra Podam, Rumi Champa (bản phiên âm), đã xây dựng, tiếp tục cải tiến và áp dụng đầu tiên trong cuốn luận án Thạc sỹ (Master) tại Viện Công nghệ Châu Á (Thailand) mang tựa đề: “Cải tiến Rumi Campa để xây dựng ứng dụng bảo tồn và phát huy ngôn ngữ Cham”, báo cáo năm 2004. TS.Putra Podam, Rumi Champa (Rumi Cham 2000) đã báo cáo tại hội thảo quốc tế. “Rumi Champa: A Modern Writing System for the Cham Language”. The 5th International Conference on Posgraduate Education (ICPE-5 2012). Malaysia, 18-19 December, 2012.

Eid al-Adha là một trong những lễ hội quan trọng nhất của thế giới Hồi giáo. Trong tiếng Ả Rập, “Eid” nghĩa là lễ hội, còn “al-Adha” liên hệ tới nghi thức hiến sinh. Vì vậy, Eid al-Adha thường được dịch là “Lễ Hiến sinh”. Trong cộng đồng Cham Bani (Cham Agama Awal hay Cham Hồi giáo Awal), lễ này thường được gọi là “Waha”. Trong tiếng Melayu, Eid al-Adha còn được gọi là: - Raya Haji (Lễ Hành hương Hajj), - hoặc Hari Raya Korban (Đại lễ Hiến sinh). Trong đó: - Hari = ngày, - Raya = lớn, trọng đại, lễ lớn, - Korban (Qurban) = hiến sinh, hiến tế. Đây là lễ hội gắn liền với mùa hành hương Hajj tại Makkah (tiếng Melayu: Mekah) và được xem là một trong những thời điểm linh thiêng nhất của thế giới Hồi giáo.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và gia tăng giao lưu học thuật quốc tế, nhu cầu chuẩn hóa cách ghi các tên riêng, địa danh và thuật ngữ quốc tế trong tiếng Cham ngày càng trở nên cần thiết. Nghiên cứu này giới thiệu khái quát hệ thống Rumi Champa (Rumi Cham 2000) như một công cụ chính tả và chuyển tự nhằm phục vụ việc chuẩn hóa cách ghi 245 quốc gia trên thế giới trong tiếng Cham. Công trình hướng tới việc xây dựng một phương thức ghi chép nhất quán giữa Latin quốc tế, Rumi Cham và chữ Thrah Cham (Akhar Thrah), qua đó hỗ trợ nghiên cứu, giáo dục và xử lý dữ liệu ngôn ngữ Cham trong môi trường học thuật hiện đại. Trong công trình này, danh sách 245 quốc gia được trình bày theo nhiều hệ quy chiếu ngôn ngữ khác nhau, bao gồm tiếng Anh (English), tiếng Malaysia (Bahasa Melayu), Rumi Cham và chữ Thrah Cham (Akhar Thrah). Việc trình bày và đối chiếu đa ngữ không chỉ phục vụ mục đích nghiên cứu so sánh, mà còn góp phần chuẩn hóa các thuật ngữ địa danh trong tiếng Cham, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng cơ sở dữ liệu ngôn ngữ trong bối cảnh số hóa. Về phương diện chữ viết, hệ thống Rumi Cham chuẩn được xây dựng trên cơ sở 21 ký tự Latin, được lựa chọn phù hợp với cấu trúc âm vị của tiếng Cham và có chức năng chính là chuyển tự chữ Thrah Cham (Akhar Thrah) một cách nhất quán. Trong phạm vi từ vựng truyền thống, hệ thống này bảo đảm mối quan hệ chặt chẽ giữa âm thanh và ký hiệu, phản ánh tương đối trung thực cấu trúc âm tiết của tiếng Cham. Nhờ vậy, Rumi Cham chuẩn đóng vai trò quan trọng trong giảng dạy, nghiên cứu ngôn ngữ học và phiên âm văn bản Akhar Thrah. Việc giới hạn bảng chữ ở 21 ký tự không phải là sự thiếu hụt của hệ thống chữ viết, mà phản ánh nguyên tắc kinh tế chữ viết và sự tương thích nội tại giữa Rumi Cham và hệ chữ Thrah Cham truyền thống.

This study reexamines the question of the “historical subject of Champa” through an interdisciplinary approach combining epigraphic analysis, historical linguistics, and modern theories of ethnicity. Based on a systematic survey of Champa inscriptions from the fourth to the fifteenth centuries, the study argues that formulaic expressions such as Rāja Campā (“King of Champa”), Urang Campā (“people of Champa”), and Campādeśa (“the land of Champa”) consistently reflect a mode of identification grounded in territory and political authority rather than ethnic identity. Significantly, the term “Cham” never appears in the inscriptions as an ethnic designation, suggesting that Champa did not define itself as an ethnic community in the modern sense. Linguistic evidence further supports this interpretation. The language of the inscriptions belongs to an early stage of the Chamic branch within the Austronesian language family, commonly identified as Old Cham or Proto-Chamic (Thurgood 1999). This linguistic layer shows close relationships with present-day Chamic languages such as Cham, Jarai, Rhade, Haroi, Churu, and Raglai, indicating that Champa existed within a broader Chamic linguistic and cultural sphere rather than being exclusively associated with a single Cham group. Phonological and lexical differences between Old Cham and modern Cham reflect regular processes of linguistic change, confirming that modern Cham represents a later development within the Chamic continuum rather than the “original” language of Champa. From a theoretical perspective, the study draws on the works of Benedict Anderson and Anthony D. Smith to emphasize that “nation” and “ethnicity” are historical constructs associated with the modern era and cannot be directly projected onto premodern societies such as Champa. In this context, the use of the term “Cham” by nineteenth- and twentieth-century Western scholars, including Étienne Aymonier and Georges Maspero, should be understood primarily as a scholarly convention shaped within the framework of colonial-era research rather than as a reflection of Champa’s own modes of self-identification. The study concludes that equating Champa with a singular “Cham ethnic nation” is a retrospective simplification. Instead, Champa should be understood as a multi-ethnic mandala polity within the broader Chamic world, in which multiple communities participated in overlapping networks of political power, religion, and culture. This approach does not deny the important role of the Cham in certain domains, but situates them within a wider historical and cultural context more consistent with the epigraphic evidence and contemporary scholarship.