Trong bối cảnh xã hội Chăm hiện nay, tranh luận về cách gọi “Bàni” hay “Hồi giáo Bàni” đang diễn ra phức tạp, dẫn tới mâu thuẫn nội bộ và xáo trộn nhận thức trong cộng đồng. Đây không chỉ là vấn đề học thuật, mà còn liên quan trực tiếp đến bản sắc văn hóa, tôn giáo và sự đoàn kết xã hội. Ông Thành Phần, được cho là tiến sĩ, nguyên giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, nổi lên như một minh chứng điển hình về sự đối lập giữa danh xưng học thuật và trách nhiệm trí thức. Ông tự tin khẳng định Bàni là một tôn giáo độc lập và bác bỏ cách gọi “Hồi giáo Bàni” với những nhận định như “phi khoa học”, “chủ quan”. Tuy nhiên, những lập luận này chủ yếu xuất hiện dưới dạng bình luận trên mạng xã hội, thay vì các công trình nghiên cứu nghiêm túc, có dẫn liệu và phản biện rõ ràng. Sự mâu thuẫn càng trở nên rõ rệt khi nhìn lại quá khứ: ông từng tham vấn để đề xuất thành lập Tổ chức tôn giáo Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni tỉnh, đồng thời đề xuất sử dụng tên gọi “Hồi giáo Bàni” nhằm hòa nhập với tổ chức Hồi giáo thế giới, bởi nếu chỉ gọi “Bàni”, cộng đồng quốc tế khó nhận biết tôn giáo này. Thế nhưng hôm nay, chính ông lại kích động tín đồ và chức sắc Bàni phản đối mạnh mẽ Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni cũng như tên gọi “Hồi giáo Bàni”.

Trong bối cảnh bảo tồn và phát triển chữ viết truyền thống của người Cham, việc ứng dụng công nghệ vào chuyển tự và chuẩn hóa chữ viết là một bước tiến quan trọng. Champa.one trân trọng giới thiệu ứng dụng chuyển tự Rumi Cham sang chữ Thrah (Akhar Thrah). Công cụ này được kế thừa từ nền tảng do Website Kauthara.org giới thiệu từ năm 2015 với font Cham Thrah. Sau hơn 10 năm phát triển, hệ thống đã được nâng cấp và tích hợp trên tên miền mới: Champa.one. Ứng dụng không chỉ phục vụ nhu cầu chuyển tự mà còn góp phần bảo tồn, phổ biến và chuẩn hóa chữ viết Thrah Cham trong cộng đồng. Nền tảng chuyển tự sử dụng bộ Rumi Cham 2000 do TS. Putra Podam cải tiến và kế thừa, bao gồm cả dạng chuẩn và mở rộng. Ứng dụng Cham Rumi - Thrah Transliterator cho phép người dùng nhập văn bản bằng Rumi Cham và tự động chuyển đổi sang chữ Thrah tương ứng một cách nhanh chóng và chính xác. Hệ thống được thiết kế thân thiện, dễ sử dụng, phù hợp cho cả người mới bắt đầu lẫn người đã quen với chữ viết Thrah Cham. Các tính năng chính của ứng dụng bao gồm: chuyển tự theo chuẩn Rumi Cham 2000, bảo đảm tính thống nhất và khoa học; hiển thị chữ Thrah Unicode theo thời gian thực ngay khi nhập liệu; tùy chọn font chữ và kích thước hiển thị nhằm đáp ứng nhu cầu trình bày khác nhau; đồng thời hỗ trợ chỉnh sửa chính tả và ngữ pháp, giúp người dùng từng bước hoàn thiện kỹ năng sử dụng chữ Thrah Cham một cách chuẩn xác.

​Trong những năm gần đây, vấn đề tên gọi tôn giáo của cộng đồng Cham Bani tại Việt Nam đã trở thành chủ đề thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu khoa học xã hội, các cơ quan quản lý nhà nước cũng như chính cộng đồng người Cham. Tranh luận chủ yếu xoay quanh việc nên sử dụng thuật ngữ “Bani”, “Hồi giáo Bani”, hay xác định vị trí của truyền thống tôn giáo này trong hệ thống các tôn giáo tại Việt Nam. Đây không chỉ là câu chuyện về thuật ngữ hay cách gọi hành chính, mà còn liên quan đến nhiều vấn đề quan trọng như lịch sử tôn giáo của người Cham, quá trình giao lưu văn hóa, tôn giáo trong khu vực Đông Nam Á, cũng như cách thức phân loại tôn giáo trong khoa học và trong thực tiễn quản lý nhà nước. Từ góc độ lịch sử, nhiều nghiên cứu cho thấy Islam đã bắt đầu ảnh hưởng đến khu vực của vương quốc cổ Champa từ khoảng thế kỷ X (triều đại vua Yang Puku Vijaya Sri còn gọi Po Allah- 998-1006) thông qua các tuyến thương mại biển trong khu vực. Trong quá trình giao thương, các thương nhân và giáo sĩ Hồi giáo từ Trung Đông, Malaysia, Indonesia và Ấn Độ (India) đã mang theo tín ngưỡng Islam đến vùng duyên hải miền Trung Việt Nam.

Tôi tên là TS. Văn Ngọc Sáng (Putra Podam), Tổng Biên tập Báo điện tử Champa.one, có trụ sở tại tiểu bang California, Hoa Kỳ. Nhân danh Tổng Biên tập Báo điện tử Champa.one, chúng tôi trân trọng gửi đến lãnh đạo các cấp chính quyền Việt Nam nguyện vọng như sau: 1. Cho phép vận chuyển bộ sách “Tài liệu Hoàng gia Champa”, được xuất bản tại Hoa Kỳ, về Việt Nam. 2. Số sách này dự kiến được biếu tặng cho một số chức sắc Agama Awal (Hồi giáo Awal, hiện nay tạm gọi Hồi giáo Bani) và Agama Ahier (Hồi giáo sau, muộn. Ahier thờ Po Allah và ảnh hưởng bản địa), cùng các bô lão và trí thức Chăm tại Việt Nam, nhằm phục vụ nhu cầu nghiên cứu, bảo tồn và tìm hiểu về lịch sử, ngôn ngữ và văn hóa Chăm.

Ngày 09 tháng 3 năm 2026, Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Lâm Đồng ban hành Công văn số 404-CV/BTGDVTU về việc sử dụng đúng tên gọi tôn giáo “Hồi giáo Bàni”. Công văn nêu rằng nhằm bảo đảm tính thống nhất trong việc sử dụng tên gọi tôn giáo đã được Nhà nước công nhận và trên hệ thống dữ liệu quốc gia, các cơ quan, tổ chức trên địa bàn tỉnh được đề nghị thống nhất sử dụng tên gọi tôn giáo của đồng bào Chăm là “Hồi giáo Bàni”. Trước nội dung của công văn nêu trên, chúng tôi nhận thấy vấn đề tên gọi tôn giáo của cộng đồng dân tộc Chăm có liên quan đến nhiều khía cạnh lịch sử, học thuật và pháp lý. Vì vậy, nhằm bảo đảm sự chính xác trong nhận thức và trong công tác quản lý nhà nước về tôn giáo theo quy định của pháp luật, chúng tôi kính trình bày một số nội dung để các cơ quan có thẩm quyền xem xét. Theo quy định của Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo năm 2016, Nhà nước tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của công dân, đồng thời việc công nhận tổ chức tôn giáo, tên gọi tôn giáo và hoạt động tôn giáo cần được xác định rõ ràng trong hệ thống quản lý nhà nước nhằm bảo đảm tính minh bạch và thống nhất.

Sau khi tiếp nhận phản ánh về việc một số địa phương ghi mục tôn giáo trong lý lịch trích ngang chưa đúng, chưa thống nhất theo Danh mục tôn giáo Việt Nam ban hành kèm Công văn số 6952/BNV-BTGCP ngày 28/12/2020 của Bộ Nội vụ Việt Nam, các cơ quan chức năng đã khẩn trương kiểm tra, rà soát và triển khai các biện pháp chấn chỉnh, bảo đảm thống nhất ghi đúng tên gọi “Hồi giáo Bani” theo quy định. Theo nội dung phản ánh, trước đó tại một số địa phương, tên tôn giáo của cộng đồng người Chăm Bani được ghi với nhiều cách khác nhau như “Bani”, “Chăm Bani”, chưa sử dụng đầy đủ tên gọi chính thức “Hồi giáo Bani” theo danh mục hiện hành. Việc ghi chưa thống nhất này tuy xuất phát từ thói quen hành chính hoặc cách gọi phổ biến trong đời sống, song đã dẫn đến sự thiếu đồng bộ trong hệ thống hồ sơ, dữ liệu và chưa bảo đảm tính chuẩn xác theo quy định pháp lý.

In state governance, no term is permitted to appear arbitrarily in administrative documents, especially when it concerns religion and community identity. The inclusion of the designation “Bani” in the biographical records of candidates in certain localities raises an unavoidable question: is this merely professional negligence, or does it constitute a form of tacit recognition that has never been officially announced? The Champa.one Editorial Board holds that the list of religions promulgated by the State constitutes the mandatory legal basis for administrative application. If a term that does not possess independent legal status is nonetheless entered into official records, this is no longer a matter of “flexible wording,” but rather an issue of legal compliance.

The appearance of a term that has not been established as having an independent legal status in publicly disclosed administrative records cannot be regarded as a mere technical error. When the designation “Bani” is recorded in state documents as a religion, the issue no longer lies in wording, but shifts to the level of the rule of law and legal accountability throughout the entire process of drafting, review, and approval of administrative records. The Editorial Board of Champa One holds that, in state management of religious affairs, the use of terminology in administrative documents must be based on specific legal grounds and applied consistently. The list of recognized religious organizations constitutes a mandatory legal basis to ensure accuracy and uniformity across the entire administrative system.

In modern Champa history, there are events that were never recorded in official documents and never appeared in contemporary newspapers, yet they endure vividly in collective memory as symbols of courage, intellect, and the aspiration for freedom. The raising of the FULRO Champa flag atop Po Rome Tower (Nik Mustafa) in 1972 was one such event. The architect behind this plan was Les Kosem (Haji Les Kosem), alias Po Nagar, a Cham of Cambodian origin and a senior officer in the Cambodian army. He played an important role in the Second Indochina War and the Cambodian civil conflicts, and was a prominent leader of the FULRO movement. Between 1964 and 1975, Les Kosem was among the most influential figures on the Indochinese political stage, particularly within the struggles of indigenous peoples, including the Champa nation.

Since Champa was gradually erased from the regional political map, marked by painful historical milestones such as Panduranga in 1692, Thuan Thanh Province in 1832, and Nam Ban in 1954, the Champa people have entered a long and arduous period of survival. However, the loss of territory did not mean submission. On the contrary, throughout the centuries that followed, the spirit of independence, the will for self-determination, and the aspiration to restore Champa continued to rise through successive uprisings and resistance movements. From the nineteenth century to the first two decades of the twenty-first century, Champa history witnessed the emergence of prominent heroic figures shaped by their times, such as Les Kosem, Y Bham Enuol, Po Dharma, and others. Although each operated in different contexts and through different forms ranging from armed resistance and political organization to scholarship, diplomacy, and cultural revival they all shared a common foundation: a profound love for their homeland, an unyielding spirit of commitment, and a firm determination to defend the dignity, right to exist, and cultural identity of the Champa people.