Căn cứ Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và căn cứ các tài liệu khoa học về lịch sử Champa tại Panduranga, đồng thời qua khảo sát Đền Po Klong Mah Nai, huyện Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng (tỉnh Bình Thuận cũ), tôi nhận thấy trên bia đá tại di tích có nhiều nội dung sai lệch, làm méo mó dòng chảy lịch sử Champa, cụ thể về thân phả vua chúa, truyền ngôi và thân tộc các nhân vật lịch sử. Những sai lệch này ảnh hưởng đến giá trị nghiên cứu, tham quan, giáo dục và bảo tồn văn hóa Cham. Do đó, chúng tôi trân trọng gửi đến Quý Sở kiến nghị này nhằm đề nghị xem xét, giải trình và hiệu đính các nội dung sai lệch được ghi trên bia chú thích và trong phần thuyết minh tại di tích đền Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha, Maha Taha). Việc hiệu đính là cần thiết để đảm bảo tính trung thực của di sản, tôn trọng lịch sử và các chứng cứ khoa học liên quan đến vương triều Champa. Qua khảo sát tại di tích, đối chiếu với biên niên sử Panduranga (Sakkarai dak rai patao), các bi ký Champa và các công trình của những học giả như Étienne Aymonier, H. Parmentier, G. Maspero, Po Dharma, Durand và William Noseworthy, chúng tôi nhận thấy ba nội dung sau cần được Quý Sở xem xét và chỉnh sửa.

Trong không khí phấn khởi của Đại hội đại biểu MTTQ Việt Nam tỉnh Khánh Hòa lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, đại biểu các tầng lớp nhân dân, dân tộc và tôn giáo trên địa bàn tỉnh đã cùng nhìn lại những đóng góp quan trọng trong quá trình phát triển của Khánh Hòa. Tại diễn đàn, tham luận của đại diện cộng đồng Hồi giáo Bani thu hút sự quan tâm khi thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm, sự đoàn kết và vai trò đồng hành của đồng bào theo đạo trong xây dựng đời sống mới ở khu dân cư. Thay mặt Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bani tỉnh Khánh Hòa, I Mam Từ Công Dư - Phó Chủ tịch Hội đồng Sư cả - khẳng định những đóng góp nổi bật của cộng đồng Bàni đối với phát triển kinh tế, xã hội và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Hiện toàn tỉnh có khoảng 29.700 tín đồ Bani sinh sống tại 12 thôn của 6 xã thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ; đồng bào luôn sống theo phương châm “tốt đời, đẹp đạo”, vừa thực hiện giáo lý, giáo luật, vừa nghiêm túc chấp hành chủ trương và pháp luật của Nhà nước.

Theo ghi nhận của Báo điện tử Champa One tại làng Cham Tuấn Tú, cộng đồng Cham Bani đang ráo riết hoàn tất các công tác chuẩn bị cho Lễ Suk Yeng 2025, nghi lễ truyền thống tạm dịch “Lễ Thứ Sáu xoay vòng”. Lễ hội sẽ diễn ra vào ngày 12/12/2025, là lễ cuối cùng trong chu kỳ của 7 làng Cham Phan Rang gồm Thành Tín, Văn Lâm, Phú Nhuận, Lương Tri, An Nhơn, Phước Nhơn và Tuấn Tú. Đây là dịp quan trọng tổng kết chu kỳ nghi lễ, gìn giữ bản sắc văn hóa Bani và kết nối cộng đồng, đồng thời dự kiến đón hơn 2.000 khách thập phương về hành hương.

Những trận mưa lớn liên tiếp vừa qua đã nhấn chìm nhiều khu vực sinh sống lâu đời của đồng bào Cham tại Phan Rang - Ninh Thuận. Nước lũ dâng nhanh, tràn vào nhà dân, cuốn trôi tài sản, phá hỏng đất sản xuất và gây sạt lở nghiêm trọng. Tại các làng Hữu Đức, Bàu Trúc, Thành Tín, Văn Lâm, Mỹ Nghiệp, Bỉnh Nghĩa và Phú Nhuận, hàng trăm hộ dân phải di dời khẩn cấp, nhiều gia đình mất trắng mùa vụ, trẻ em phải nghỉ học vì đường sá bị chia cắt. Người dân cho biết họ không nhận được cảnh báo kịp thời, dẫn đến thiệt hại nặng nề.

Today, in this solemn and deeply moving atmosphere, we gather to commemorate the 375th anniversary of the passing of King Po Rome (Nik Mustafa), the eminent ruler who guided Panduranga-Champa through the turbulent currents of the 17th century. Three and a half centuries have passed, yet the light of Po Rome’s reign continues to shine upon the culture, religion, politics, and collective consciousness of the peoples of Panduranga. It endures as an unbroken current that connects the past, the present, and the future. King Po Rome, also known as Sultan Abdul Hamid Shah or Nik Mustafa, stands as a remarkable symbol of vision, wisdom, and compassion. He ascended the throne at a time of great hardship—foreign pressures intensified, internal divisions deepened, the economy weakened, and the people faced numerous difficulties. In such a context, Po Rome did not choose the path of violence or extreme confrontation. Instead, he pursued reconciliation, reform, and a people-centered governance. This was the political integrity and moral leadership of a king who deeply understood the destiny of his nation.

Hôm nay, trong không khí trang nghiêm và đầy xúc cảm, chúng ta cùng nhau tụ hội về đây để tưởng niệm 375 năm ngày mất của Vua Po Rome (Nik Mustafa), vị quân vương kiệt xuất đã đưa Panduranga-Champa vượt qua những biến thiên dữ dội của thế kỷ XVII. Ba thế kỷ rưỡi trôi qua, nhưng ánh sáng từ triều đại Po Rome vẫn tiếp tục soi rọi trên văn hóa, tôn giáo, chính trị và tâm thức của các sắc tộc trên mãnh đất Panduranga, như một dòng chảy bất diệt kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai. Vua Po Rome, còn được biết đến với danh xưng Sultan Abdul Hamid Shah hay Nik Mustafa, là minh chứng tiêu biểu cho tầm nhìn, trí tuệ và lòng nhân ái của một vị minh quân. Ngài lên ngôi vào thời điểm đất nước gặp nhiều thách thức: ảnh hưởng ngoại bang gia tăng, nội bộ phân hóa, kinh tế suy giảm và đời sống dân chúng gặp nhiều khó khăn. Trong bối cảnh ấy, Po Rome không chọn con đường bạo lực hay đối đầu cực đoan, mà chọn con đường hòa giải, cải cách và đặt nhân dân làm trung tâm. Đây chính là bản lĩnh chính trị và đạo đức trị quốc của một vị vua hiểu sâu sắc vận mệnh quốc gia.

This study examines Princess Ngọc Khoa (Bia Ut) in the collective memory of the Cham community, in relation to the reign of Po Rome (1627-1651) in Panduranga. Based on the Panduranga chronicles, the Nguyễn Phước genealogies, and oral traditions from Cham Bani villages, the research highlights how the Cham community accuses Princess Ngọc Khoa of executing political schemes under the orders of Chúa Nguyễn, using her beauty and intelligence to manipulate King Po Rome, weaken the royal court, and undermine the religious and political order of Panduranga. By analyzing Bia Ut as a “political agent” under Chúa Nguyễn’s plan and as a symbol of the kingdom’s decline, the study demonstrates how the subjects of Panduranga personalized historical events, transformed them into moral symbols, and issued social warnings about foreign influence and threats to the stability of the royal order. The figure of Bia Ut both represents the political scheming of external powers and reinforces Cham cultural identity, reflecting the perspectives of Panduranga’s people on foreign interventions and the critical importance of safeguarding national order.

Nghiên cứu phân tích Công nữ Ngọc Khoa (Bia Ut) trong ký ức cộng đồng Cham, liên quan đến triều đại Po Rome (1627-1651) ở Panduranga. Dựa trên biên niên sử Panduranga, gia phả Nguyễn Phước, và truyền thuyết dân gian tại các palei Cham Bani, nghiên cứu làm rõ cộng đồng Cham tố cáo Công nữ Ngọc Khoa là nhân vật thực hiện mưu đồ chính trị theo lệnh Chúa Nguyễn, sử dụng sắc đẹp và trí tuệ để thao túng vua Po Rome, gây suy yếu triều đình và phá hoại trật tự tín ngưỡng, chính trị của Panduranga. Qua khảo sát, Bia Ut như “nội gián” theo mưu đồ Chúa Nguyễn và Bia Ut trong biểu tượng hóa sự suy vong quốc gia, nghiên cứu chỉ ra cách thần dân Panduranga: cá nhân hóa biến cố lịch sử, biểu tượng hóa đạo lý, và cảnh báo xã hội về ảnh hưởng ngoại lai cũng như mối nguy rạn nứt trật tự triều đình. Hình tượng Bia Ut vừa thể hiện mưu đồ chính trị của ngoại tộc, vừa củng cố bản sắc văn hóa Cham, phản ánh quan điểm của thần dân Panduranga về các âm mưu can thiệp từ bên ngoài và tầm quan trọng của việc bảo vệ trật tự quốc gia.

The study focuses on the life, origins, policies, and cultural and religious legacy of King Po Rome (1627-1651), one of the most prominent rulers of the Panduranga-Champa principality in the 17th century. Based on sources including the Cham chronicle Sakkarai dak rai patao, the Kelantan royal genealogy (Malaysia), diplomatic records with Đại Việt, Kelantan, Patani, and Singgora, as well as modern scholarly research on Champa and Southeast Asia, the study analyzes Po Rome as a model of cultural and religious syncretism. Po Rome is recognized as the king of Panduranga-Champa who promoted Islamization while simultaneously maintaining traditional indigenous beliefs. He established Islamic shrines in the capital Bal Pangdurang and Champa architectural works, while also preserving local ritual practices. This combination reflects a policy of religious harmony, the preservation of Cham, Churu, Raglai, and Rhade cultural identity, and the integration of Islamic elements from Kelantan and Patani, creating a unique model of a “religiously harmonious king” in Southeast Asian history. The study will clarify aspects of Po Rome’s family and lineage. Kelantan sources record that he bore the Islamic name Nik Mustafa bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah and had three prominent sons who held leadership roles in Champa, Patani, and Singgora. Through diplomatic relations and royal marriages with Kelantan, Po Rome strengthened religious and political networks between Champa and the Malay Islamic world, while also enabling Champa to maintain independence in the face of pressures from Đại Việt and Ayutthaya.

Nghiên cứu tập trung vào cuộc đời, nguồn gốc, chính sách, di sản văn hóa và tôn giáo của vua Po Rome (1627-1651), một trong những vị quân vương tiêu biểu của tiểu vương quốc Panduranga-Champa thế kỷ XVII. Dựa trên các nguồn sử liệu biên niên sử Champa Sakkarai dak rai patao, gia phả hoàng tộc Kelantan (Malaysia), các ghi chép ngoại giao với Đại Việt, Kelantan, Patani, Singgora, cũng như các nghiên cứu học thuật hiện đại về Champa và khu vực Đông Nam Á, nghiên cứu phân tích Po Rome như một hình mẫu giao thoa văn hóa và tôn giáo. Po Rome được ghi nhận là vị vua của Panduranga-Champa thực hiện sự Hồi giáo (Islam) hóa đồng thời vẫn duy trì yếu tố tín ngưỡng bản địa truyền thống. Ông xây dựng Thánh đường Islam tại kinh đô Bal Pangdurang và các công trình kiến trúc văn minh Champa, đồng thời duy trì nghi lễ tín ngưỡng bản địa. Sự kết hợp này phản ánh chính sách hòa hợp tôn giáo, bảo tồn bản sắc văn hóa Cham, Churu, Raglai, Rhade, đồng thời hội nhập các yếu tố Hồi giáo từ Kelantan và Patani, tạo nên mô hình “vua hòa hợp tôn giáo” độc đáo trong lịch sử Đông Nam Á. Nghiên cứu sẽ làm sáng tỏ các khía cạnh về gia đình và dòng dõi Po Rome, trong đó các nguồn Kelantan ghi nhận ông mang tên Hồi giáo Nik Mustafa bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah, có ba người con trai nổi bật giữ vai trò lãnh đạo tại Champa, Patani và Singgora. Thông qua các quan hệ ngoại giao và hôn nhân với Kelantan, Po Rome củng cố mạng lưới tôn giáo, chính trị giữa Champa và thế giới Hồi giáo bán đảo Mã Lai, đồng thời tạo điều kiện cho Champa duy trì độc lập trước áp lực từ Đại Việt và Ayutthaya.