Modern Vietnam is not the product of a single historical path or a sole political actor. The country was formed on the foundation of at least three historically independent and sovereign political spaces: Đại Việt in the North, Champa in Central Vietnam, and Khmer Krom in the South. This is not a metaphor it is a historical reality that shaped Vietnam’s territory, population, and social structure. Yet, at the 14th National Congress of the Communist Party of Vietnam, the nineteen members of the Politburo the highest decision-making body include no representatives from the Cham or Khmer Krom communities. Among approximately 200 Central Committee members, both full and alternate, their absence is comprehensive. If this had happened in a single term, it might be seen as coincidence. But when it occurs repeatedly over decades, it reveals a systematic, exclusionary power structure. This is no longer a question of “ethnic underrepresentation”; it is a state model built on political assimilation. Vietnam’s current power structure functions as a direct continuation of Đại Việt’s historical authority rather than a multi-historical political compact among the actors who created the nation. Within this system, coastal Champa in Central Vietnam is entirely absent from central politics. Highland Champa historical Vijaya in the Central Highlands appears only in politically neutral, softened forms. Khmer Krom in the South is excluded from the center of power altogether.

Việt Nam hiện đại không phải là sản phẩm của một lịch sử đơn tuyến hay một chủ thể chính trị duy nhất. Quốc gia này được hình thành trên nền tảng của ít nhất ba không gian lịch sử, chính trị độc lập và từng có chủ quyền: Đại Việt ở phía Bắc, Champa ở miền Trung, và Khmer Krom ở Nam Bộ. Đây không phải là một ẩn dụ học thuật, mà là một thực tế lịch sử căn bản đã định hình lãnh thổ, dân cư và cấu trúc xã hội của Việt Nam ngày nay. Trong khoa học chính trị so sánh, các quốc gia hình thành từ nhiều không gian lịch sử như vậy thường đòi hỏi một cấu trúc quyền lực có tính bao trùm, phản ánh sự đa dạng của các chủ thể đã góp phần tạo nên quốc gia. Tuy nhiên, thực tiễn quyền lực trung ương tại Việt Nam cho thấy một xu hướng hoàn toàn ngược lại. Tại Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam, trong mười chín (19) Ủy viên Bộ Chính trị, cơ quan quyền lực cao nhất của hệ thống chính trị không có bất kỳ đại diện nào đến từ cộng đồng Cham (Champa) hay Khmer (Khmer Krom). Trong khoảng hai trăm (200) Ủy viên Trung ương Đảng, bao gồm cả chính thức và dự khuyết, sự vắng mặt này cũng mang tính toàn diện.

Trong các quốc gia theo thể chế tự do dân chủ, quyền lập hội được thừa nhận như một quyền căn bản của công dân. Pháp luật cho phép một số cá nhân đứng ra thành lập các hội đoàn xã hội hoặc chính trị, với điều kiện sinh hoạt ấy không trái với luật pháp sở tại. Mục đích của quy định này là bảo đảm tự do tư tưởng và quyền sinh hoạt tập thể, chứ không nhằm thiết lập tư cách chủ quyền hay trao thẩm quyền đại diện chính trị cho bất kỳ cộng đồng dân tộc nào. Quyền lập hội và quyền đại diện dân tộc là hai phạm trù thuộc những bình diện khác nhau. Quyền lập hội thuộc lãnh vực dân sự; quyền đại diện dân tộc thuộc lãnh vực công quyền. Sự phân biệt này là một nguyên lý nhập môn của lý luận chính trị hiện đại. Việc đồng nhất hai phạm trù ấy không chỉ là một nhầm lẫn khái niệm, mà còn dẫn tới những hệ quả chính trị khó lường. Tuy nhiên, trong sinh hoạt của một bộ phận người Cham ở hải ngoại hiện nay, ranh giới căn bản này đang bị hiểu sai, hoặc bị cố ý làm mờ.

Nhân thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, thay mặt Tổng Ban Biên tập Báo Điện tử Champa.one, tôi xin gửi lời tri ân chân thành đến quý độc giả, cộng tác viên và bạn bè gần xa đã đồng hành, tin tưởng và ủng hộ trong suốt năm 2025. Năm vừa qua mang nhiều thử thách, nhưng cũng là dịp khẳng định vai trò của Champa.one trong việc: Bảo tồn và lan tỏa văn hóa Champa; Tôn trọng và truyền tải sự thật lịch sử; Lắng nghe và phản ánh trung thực tiếng nói của các cộng đồng bản địa. Bước sang năm 2026, chúng tôi cam kết tiếp tục nâng cao chất lượng nội dung, giữ vững chuẩn mực báo chí, và đóng góp tích cực vào việc bảo vệ di sản, lịch sử và bản sắc văn hóa Champa. Kính chúc quý độc giả và gia đình một năm mới bình an, sức khỏe, trí tuệ, và thịnh vượng. Mong rằng năm mới sẽ mang đến nhiều cơ hội hợp tác, phát triển, và sự lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa của văn hóa Champa trên toàn cầu. California, Hoa Kỳ – Thời khắc chuyển giao năm 2025–2026

Every year, the Cham Ahier community (Cham who worship Po Allah and are still influenced by indigenous Hindu beliefs) continues to maintain many traditional rituals at the Po Klong Mah Nai Temple, which venerates Po Klong Mah Nai, Queen Bia Som, and the Cham secondary consorts. However, the information released by the Binh Thuan Department of Culture claiming that Po Klong Mah Nai was the last king of Champa and that his royal treasures are preserved in the home of Ms. Nguyễn Thị Thềm, presented as a descendant and the “last princess” of the Cham people, is inaccurate. Po Klong Mah Nai reigned from 1622 to 1627, while Ms. Nguyễn Thị Thềm was born in 1911 and passed away in 1995, nearly three centuries later. She may be descended from officials of the Thuận Thành district appointed by the Nguyễn dynasty in the early 19th century, but she has no blood relation to the Churu or Raglai royal lineages of Po Klong Mah Nai and Po Rome.

Po Klong Mah Nai, also known as Po Mah Taha with the Islamic title Maha Taha, reigned over Panduranga from 1622 to 1627 and was one of the central figures in the history of seventeenth-century Panduranga-Champa. Numerous French scholarly sources classify him among the Muslim rulers, reflecting the significant role of Islam within the political and social structure of the Panduranga court. Born in Panduranga-Champa and deceased at Bal Canar (Parik-Panduranga), an area that today belongs to Phan Rí-Binh Thuan, Po Mah Taha was of Churu and Raglai ethnicity and had no blood ties to the Po Klong Halau dynasty (1579-1603), a royal line that exerted strong influence from the latter half of the sixteenth century to the early seventeenth century (Aymonier, 1890). According to the Panduranga chronicles (Sakkarai dak rai patao), he ascended the throne in the Year of the Dog and abdicated in the Year of the Cat, ruling for six years with the capital located at Bal Canar. In Nguyễn-dynasty Sino-Nom texts, his name was transcribed as Bà Khắc-Lượng Như-Lai, a Sinicized form of his original Cham appellation. Po Klong Mah Nai (1622–1627) passed the throne to Po Rome (1627–1651). Po Rome was a king of Panduranga–Champa who adhered to and revered Islam.

Po Klong Mah Nai, also known as Po Mah Taha under his Islamic title Maha Taha, was ruler of Panduranga from 1622 to 1627 and a key figure in seventeenth-century Panduranga-Champa history. French scholarly sources often classify him among the Muslim rulers of Champa, indicating the growing importance of Islam in the political and social institutions of the Panduranga court. He was born in Panduranga-Champa and died at Bal Canar (Parik-Panduranga), in the present-day Phan Rí-Bình Thuận area. Of Churu and Raglai origin, Po Mah Taha had no genealogical connection to the Po Klong Halau dynasty (1579-1603) (Aymonier, 1890). According to the Panduranga chronicle (Sakkarai dak rai patao), Po Klong Mah Nai ascended the throne in the Year of the Dog, abdicated in the Year of the Rabbit, ruled for six years, and ruled from a capital at Bal Canar. In Nguyen-dynasty Sino-Nom sources, his name appears as Bà Khắc-Lượng Như-Lai, a Sinicized transcription of his Cham title.

Based on the Law on Cultural Heritage of 2001 (amended in 2009) and scientific studies on the history of Champa in Panduranga, as well as a survey of the Po Klong Mah Nai Temple in Bac Binh District, Lam Dong Province (formerly Binh Thuan Province), I have observed that the inscriptions on the steles at the site contain numerous inaccuracies that distort the historical narrative of Champa, particularly regarding royal genealogy, succession, and the familial lineages of historical figures. These inaccuracies adversely affect the value of research, tourism, education, and the preservation of Cham cultural heritage. Therefore, we respectfully submit this petition to your esteemed department, requesting a review, clarification, and rectification of the erroneous content recorded on the steles and in the interpretive materials at the Po Klong Mah Nai Temple (Po Mah Taha, Maha Taha). Such rectification is necessary to ensure the authenticity of the heritage site, respect historical truth, and uphold the scientific evidence concerning the Champa dynasty. Through on-site surveys, cross-referencing with the Panduranga Chronicle (Sakkarai Dak Rai Patao), Cham epigraphic records, and the works of scholars such as Étienne Aymonier, H. Parmentier, G. Maspero, Po Dharma, Durand, and William Noseworthy, we have identified three key issues that require your department’s review and correction.

Căn cứ Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và căn cứ các tài liệu khoa học về lịch sử Champa tại Panduranga, đồng thời qua khảo sát Đền Po Klong Mah Nai, huyện Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng (tỉnh Bình Thuận cũ), tôi nhận thấy trên bia đá tại di tích có nhiều nội dung sai lệch, làm méo mó dòng chảy lịch sử Champa, cụ thể về thân phả vua chúa, truyền ngôi và thân tộc các nhân vật lịch sử. Những sai lệch này ảnh hưởng đến giá trị nghiên cứu, tham quan, giáo dục và bảo tồn văn hóa Cham. Do đó, chúng tôi trân trọng gửi đến Quý Sở kiến nghị này nhằm đề nghị xem xét, giải trình và hiệu đính các nội dung sai lệch được ghi trên bia chú thích và trong phần thuyết minh tại di tích đền Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha, Maha Taha). Việc hiệu đính là cần thiết để đảm bảo tính trung thực của di sản, tôn trọng lịch sử và các chứng cứ khoa học liên quan đến vương triều Champa. Qua khảo sát tại di tích, đối chiếu với biên niên sử Panduranga (Sakkarai dak rai patao), các bi ký Champa và các công trình của những học giả như Étienne Aymonier, H. Parmentier, G. Maspero, Po Dharma, Durand và William Noseworthy, chúng tôi nhận thấy ba nội dung sau cần được Quý Sở xem xét và chỉnh sửa.

Trong không khí phấn khởi của Đại hội đại biểu MTTQ Việt Nam tỉnh Khánh Hòa lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, đại biểu các tầng lớp nhân dân, dân tộc và tôn giáo trên địa bàn tỉnh đã cùng nhìn lại những đóng góp quan trọng trong quá trình phát triển của Khánh Hòa. Tại diễn đàn, tham luận của đại diện cộng đồng Hồi giáo Bani thu hút sự quan tâm khi thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm, sự đoàn kết và vai trò đồng hành của đồng bào theo đạo trong xây dựng đời sống mới ở khu dân cư. Thay mặt Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bani tỉnh Khánh Hòa, I Mam Từ Công Dư - Phó Chủ tịch Hội đồng Sư cả - khẳng định những đóng góp nổi bật của cộng đồng Bàni đối với phát triển kinh tế, xã hội và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Hiện toàn tỉnh có khoảng 29.700 tín đồ Bani sinh sống tại 12 thôn của 6 xã thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ; đồng bào luôn sống theo phương châm “tốt đời, đẹp đạo”, vừa thực hiện giáo lý, giáo luật, vừa nghiêm túc chấp hành chủ trương và pháp luật của Nhà nước.