Kiến nghị hiệu đính thông tin lịch sử tại di tích đền Po Klong Mah Nai

Author: Putra Podam

In category News

Dec 8, 2025, 9:34 PM

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

ĐƠN KIẾN NGHỊ
(V/v: Kiến nghị hiệu đính nội dung lịch sử tại di tích Đền Po Klong Mah Nai)

Kính gửi:

- Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng (trước đây là tỉnh Bình Thuận)
- Các cơ quan, tổ chức và cá nhân có thẩm quyền liên quan đến công tác bảo tồn và nghiên cứu lịch sử - văn hóa Champa

Người làm đơn:

Họ và tên: Putra Podam (Văn Ngọc Sáng)
Số điện thoại: +1(669) 269-3912
Email: [email protected]

Tôi viết đơn này nhằm kiến nghị việc xem xét, đính chính và làm rõ các thông tin sai lệch liên quan đến lịch sử Champa và nhân vật Po Klong Mah Nai (Maha Taha) đang được trưng bày tại ngôi đền hoặc phổ biến bởi Sở Văn hóa tỉnh Bình Thuận trước đây (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng). Những sai lệch này không chỉ ảnh hưởng đến tính khách quan và minh bạch của lịch sử Champa mà còn làm sai lệch nhận thức cộng đồng, đặc biệt đối với các thế hệ người Cham hiện nay.

I. Lý do kiến nghị

Căn cứ Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và căn cứ các tài liệu khoa học về lịch sử Champa tại Panduranga, đồng thời qua khảo sát đền Po Klong Mah Nai, huyện Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng (tỉnh Bình Thuận cũ), tôi nhận thấy trên bia đá tại di tích có nhiều nội dung sai lệch, làm méo mó dòng chảy lịch sử Champa, cụ thể về thân phả vua chúa, truyền ngôi và thân tộc các nhân vật lịch sử. Những sai lệch này ảnh hưởng đến giá trị nghiên cứu, tham quan, giáo dục và bảo tồn văn hóa Cham. Do đó, chúng tôi trân trọng gửi đến Quý Sở kiến nghị này nhằm đề nghị xem xét, giải trình và hiệu đính các nội dung sai lệch được ghi trên bia chú thích và trong phần thuyết minh tại di tích đền Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha, Maha Taha). Việc hiệu đính là cần thiết để đảm bảo tính trung thực của di sản, tôn trọng lịch sử và các chứng cứ khoa học liên quan đến vương triều Champa.

Qua khảo sát tại di tích, đối chiếu với biên niên sử Panduranga (Sakkarai dak rai patao), các bi ký Champa và các công trình của những học giả như Étienne Aymonier, H. Parmentier, G. Maspero, Po Dharma, Durand và William Noseworthy, chúng tôi nhận thấy ba nội dung sau cần được Quý Sở xem xét và chỉnh sửa.

Hình 1. Bia dựng trong đền Vua Po Klong Mah Nai (1622-1627). Ảnh: Putra Podam.

Phản biện về việc ghi Po Klong Mah Nai là vua cuối cùng của Champa

Phản biện về việc ghi Po Klong Mah Nai truyền ngôi cho Po Klong Khul

Phản biện về việc ghi Po Klong Mah Nai cưới Thứ phi người Việt Nguyễn Thị Ngọc Thương

Video Đài Bình Thuận (BTV): Lễ phụng tế Po Klong Mah Nai ???

---> Kiểm tra nội dung ghi trên bản bia dựng trong đền Po Klong Mah Nai (Maha Taha).

II. Phản biện các nội dung cần điều chỉnh

1. Phản biện về việc ghi Po Klong Mah Nai là vua cuối cùng của Champa

---> Video Đài Bình Thuận (BTV): Lễ phụng tế Po Klong Mah Nai ???

Thông tin trên bia đá ghi rằng Po Klong Mah Nai là “vua cuối cùng của vương quốc Champa” là một sự sai lệch nghiêm trọng về lịch sử. Theo biên niên sử Panduranga (Sakkarai Dak Rai Patao), Po Klong Mah Nai, theo tước hiệu Hồi giáo là Maha Taha, trị vì từ năm 1622 đến năm 1627 tại Bal Canar - Panduranga, là vị vua thứ 18 thuộc vương triều thứ tám. Ông là người theo Hồi giáo và giữ tín ngưỡng Islam một cách nghiêm túc. Tư liệu lịch sử cho thấy Po Klong Mah Nai đã nhường ngôi cho Po Rome khi gả con gái là Sucih (Bia Sucih) cho Po Rome, nhằm củng cố sự kế vị của triều đại Panduranga. Các nghiên cứu học thuật của Viện Viễn Đông Pháp đều xác nhận rằng triều đại Panduranga tiếp tục tồn tại nhiều thế hệ sau Po Klong Mah Nai, với các vua như Po Rome, Po Nrop, ... và các vua cuối cùng của Panduranga, trong đó Po Phaok The trị vì 1828-1832 là vị vua cuối cùng thực sự.

Việc ghi Po Klong Mah Nai là “vua cuối cùng” làm sai lệch hoàn toàn dòng thời gian lịch sử Champa, đồng thời tạo ra nhận thức nhầm lẫn cho khách tham quan và cộng đồng người Cham. Sai lệch này còn ảnh hưởng đến giá trị học thuật, vì nó bỏ qua khoảng thời gian gần 200 năm tồn tại của triều đại Panduranga sau Po Klong Mah Nai, trong đó có nhiều sự kiện quan trọng về chính trị, ngoại giao và tôn giáo. Do đó, thông tin này cần được hiệu đính dựa trên biên niên sử Panduranga và các nghiên cứu học thuật đáng tin cậy.

2. Phản biện về việc ghi Po Klong Mah Nai truyền ngôi cho Po Klong Khul

---> Video Đài Bình Thuận (BTV): Lễ phụng tế Po Klong Mah Nai ???

Thông tin Đài Bình Thuận thường nêu Po Klong Mah Nai nhường ngôi cho Po Klong Khul là một sai lệch nghiêm trọng về mặt sử học. Theo biên niên sử Panduranga (Sakkarai Dak Rai Patao) và các nghiên cứu của Viện Viễn Đông Pháp, danh sách các vị vua Panduranga không hề ghi nhận sự tồn tại của Po Klong Khul. Trong khi đó, tất cả các tài liệu đều xác nhận Po Klong Mah Nai chỉ truyền ngôi cho Po Rome, người kế vị thực sự của triều đại Panduranga. Việc ghi nhận Po Klong Khul không chỉ sai về mặt tên gọi mà còn sai về quan hệ dòng dõi, làm méo mó việc kế tục triều đại.

Sự sai lệch này có tác động nghiêm trọng đến nghiên cứu lịch sử vì nó làm mất căn cứ về thứ bậc và quyền lực kế vị trong triều đại Panduranga. Nó còn có thể dẫn tới hiểu lầm về quan hệ chính trị và hôn nhân liên triều trong Champa thời kỳ đầu Hồi giáo, vốn là thời kỳ chuyển tiếp quan trọng về văn hóa, tôn giáo và ngoại giao với các nước lân cận như Đàng Trong, Aceh, Kelantan, Patani, Singgora và các thương cảng Hồi giáo Đông Nam Á. Việc hiệu đính thông tin là cần thiết để đảm bảo dòng chảy lịch sử chính xác, phục vụ nghiên cứu học thuật và giáo dục văn hóa.

3. Phản biện về việc ghi Po Klong Mah Nai cưới Thứ phi người Việt

---> Video Đài Bình Thuận (BTV): Lễ phụng tế Po Klong Mah Nai ???

Trên bản bia đá ghi rằng phía Bắc thờ hoàng hậu người Cham Bia Som và phía Nam thờ thứ hậu người Việt (Nguyễn Thị Ngọc Thương). Bản bia đá còn ghi rằng: “Đền phía Nam thờ bà thứ phi người Việt cùng và hai tượng Kut con bà” ???

Theo Putra Podam và biên niên sử Panduranga (Sakkarai Dak Rai Patao), Po Klong Mah Nai là một vị vua theo Hồi giáo, có chính thất là Hoàng hậu Bia Som và một số thứ phi người Cham khác. Không có bất kỳ công trình nghiên cứu lịch sử Champa, tư liệu của người Pháp, hay biên niên sử nào ghi nhận việc Po Klong Mah Nai kết hôn với một công chúa người Việt. Thông tin về ‘công chúa Nguyễn Thị Ngọc Thương’ nhiều khả năng xuất phát từ sự nhầm lẫn trong các ghi chép muộn, và không phản ánh thực tế lịch sử.

Sai lệch này ảnh hưởng đến nhận thức về tôn giáo và văn hóa Champa. Po Klong Mah Nai là người theo Hồi giáo, việc ghi nhận ông kết hôn với công chúa Đại Việt sẽ làm sai lệch hiểu biết về tôn giáo của triều đại, mối quan hệ chính trị và xã hội giữa Panduranga và các vương triều lân cận. Việc loại bỏ hoặc hiệu đính thông tin này là cần thiết để bảo vệ tính xác thực lịch sử và giá trị nghiên cứu văn hóa, giáo dục.

III. Tầm quan trọng của việc hiệu đính

Đền Po Klong Mah Nai được công nhận là Di tích Lịch sử - Nghệ thuật quốc gia theo Quyết định số 43/VH/QĐ ngày 07/01/1993. Sai lệch thông tin tại di tích ảnh hưởng đến giá trị học thuật, giáo dục và bảo tồn văn hóa Cham. Việc hiệu đính thông tin sẽ đảm bảo rằng di tích phản ánh chính xác dòng chảy lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa, đồng thời cung cấp nguồn dữ liệu trung thực cho nghiên cứu học thuật và du lịch văn hóa.

IV. Đề nghị

Kính đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng cử chuyên gia lịch sử, nghiên cứu Champa kiểm chứng, rà soát và hiệu đính nội dung trên bia đá tại Đền Po Klong Mah Nai, cụ thể hiệu đính nội dung về Po Klong Mah Nai không phải là vua cuối cùng, khẳng định Po Klong Mah Nai chỉ truyền ngôi cho Po Rome, loại bỏ thông tin Po Klong Khul và công chúa người Việt Nguyễn Thị Ngọc Thương. Công bố kết quả rà soát và chỉnh sửa, kèm tài liệu tham khảo minh bạch, để bảo vệ giá trị di sản lịch sử, văn hóa và khoa học.

V. Cam kết

Tôi cam kết toàn bộ thông tin trong đơn kiến nghị được trích dẫn và nghiên cứu từ các tư liệu chính thống, biên niên sử Panduranga và các công trình học thuật, đảm bảo khách quan, trung thực và không mang động cơ chính trị.

Xin trân trọng cảm ơn!

Người làm đơn

Santa Clara, ngày 12 tháng 12 năm 2025

Ts. Putra Podam (Văn Ngọc Sáng)

Một số hình ảnh liên quan

Hình 2. Po Klong Mah Nai (trị vì: 1622-1627), vị vua theo Hồi giáo (Islam) là vị vua rất sùng bái Islam, tước hiệu Hồi giáo: Maha Taha. Theo biên niên sử Panduranga (Sakkarai dak rai patao), Ngài lên ngôi năm Tuất, thoái vị năm Thỏ, trị vì 6 năm, đóng đô ở Bal Canar (Panrik - Panduranga). Đền vua Po Klong Mah Nai được xây dựng trên đồi cát gần Palei Pabah Rabaong (thôn Mai Lãnh, xã Phan Thanh) tiếp giáp thôn Lương Bình, xã Lương Sơn cách ủy ban huyện Bắc Bình khoảng 15km và thành phố Phan Thiết khoảng 50km về phía bắc. Theo H. Parmentier (Monuments chams de l'Annam, Public. EFEO, Paris, tập 1, 1909, tr. 38), Po Klong Mah Nai là tên gọi của vua Po Mah Taha, tức là cha vợ của vua Po Rome (1627-1651). Đền của Po Klong Mah Nai là nơi tôn kính vua Po Mah Taha cùng Hoàng hậu Bia Som và các thứ hậu người Champa. Ảnh: Putra Podam.

Hình 3. Vua Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha, Maha Taha), trị vì 1622-1627, là vị vua theo Hồi giáo (Islam). Bức tượng gốc khi chưa thay áo hoàng triều Champa. Ảnh: Putra Podam.

Hình 4. Vua Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha, Maha Taha), trị vì giai đoạn 1622-1627, là vị vua Champa theo Hồi giáo (Islam). Dựa trên bức tượng gốc khi chưa được trang phục áo hoàng triều Champa, Putra Podam đã sử dụng công nghệ AI để phục dựng và thay thế trang phục bằng áo hoàng triều Champa thế kỷ XVII. Ảnh: Putra Podam.

Hình 5. Vua Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha, Maha Taha), trị vì giai đoạn 1622-1627, là vị vua Champa theo Hồi giáo (Islam). Dựa trên bức tượng gốc khi chưa được trang phục áo hoàng triều Champa, Putra Podam đã sử dụng công nghệ AI để phục dựng và thay thế trang phục bằng áo hoàng triều Champa thế kỷ XVII. Ảnh: Putra Podam.

Hình 6. Hoàng hậu Bia Som (Po Bia Som), Hoàng hậu chính thức của vua Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha), theo Hồi giáo (Islam). Bức ảnh do Henri Parmentier (1871-1949) vẽ, học giả và kiến trúc sư người Pháp, đồng thời là Giám đốc Cơ quan Khảo cổ của Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO) tại Việt Nam. Ông đã thực hiện nhiều nghiên cứu, kiểm kê và mô tả các di tích Champa. Các hình vẽ tượng và di tích Champa của ông được xuất bản trong tác phẩm nổi tiếng Inventaire descriptif des monuments Cams de l’Annam. Ảnh: Henri Parmentier.

Hình 7. Hoàng hậu Bia Som (Po Bia Som), Hoàng hậu chính thức của vua Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha), theo Hồi giáo (Islam). Bức ảnh do Henri Parmentier (1871-1949) vẽ, học giả và kiến trúc sư người Pháp, đồng thời là Giám đốc Cơ quan Khảo cổ của Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO) tại Việt Nam. Ông đã thực hiện nhiều nghiên cứu, kiểm kê và mô tả các di tích Champa. Các hình vẽ tượng và di tích Champa của ông được xuất bản trong tác phẩm nổi tiếng Inventaire descriptif des monuments Cams de l’Annam. Ảnh: Henri Parmentier.

Hình 8. Hoàng hậu Bia Som (Po Bia Som), Hoàng hậu chính thức của vua Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha), là vị hoàng hậu theo Hồi giáo (Islam). Bức tượng được chụp trước khi thay áo hoàng triều Champa. Bức tượng tượng này được đặt trong phòng phía Bắc của đền Po Klong Mah Nai. Ảnh: Putra Podam.

Hình 9. Hoàng hậu Bia Som (Po Bia Som), Hoàng hậu chính thức của vua Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha), theo Hồi giáo (Islam). Bức ảnh gốc được Henri Parmentier (1871-1949) thực hiện; ông là học giả, kiến trúc sư người Pháp và Giám đốc Cơ quan Khảo cổ của Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO) tại Việt Nam. Dựa trên bức ảnh của Henri Parmentier, Putra Podam đã sử dụng công nghệ AI để phác họa lại hình ảnh Hoàng hậu theo văn hóa Champa thế kỷ XVII. Ảnh: Putra Podam.

Hình 10. Hoàng hậu Bia Som (Po Bia Som), Hoàng hậu chính thức của vua Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha), theo Hồi giáo (Islam). Bức ảnh gốc được Henri Parmentier (1871-1949) thực hiện; ông là học giả, kiến trúc sư người Pháp và Giám đốc Cơ quan Khảo cổ của Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO) tại Việt Nam. Dựa trên bức ảnh của Henri Parmentier, Putra Podam đã sử dụng công nghệ AI để phác họa lại hình ảnh Hoàng hậu theo văn hóa Champa thế kỷ XVII. Ảnh: Putra Podam

Hình 11. Đền Po Klong Mah Nai, nơi thờ vua Po Klong Mah Nai (trị vì 1622-1627), một vị vua của chính thể Champa theo Hồi giáo và mang tước hiệu Hồi giáo là Maha Taha. Theo biên niên sử Panduranga (Sakkarai dak rai patao), ông lên ngôi vào năm Tuất, thoái vị vào năm Thỏ, trị vì trong sáu năm và đặt kinh đô tại Bal Canar (Panrik, Panduranga), nơi giữ vai trò trung tâm chính trị của Panduranga vào thế kỷ XVII. Đền Po Klong Mah Nai được xây dựng trên một đồi cát thuộc thôn Lương Bình, xã Lương Sơn, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận, cách trung tâm hành chính huyện Bắc Bình khoảng 15 km và cách thành phố Phan Thiết khoảng 50 km. Đây là không gian nghi lễ và tưởng niệm dành cho việc thờ tự và tôn kính vua Po Mah Taha, Hoàng hậu Bia Som cùng các thứ hậu có nguồn gốc Champa, qua đó bảo tồn ký ức lịch sử và truyền thống tôn giáo của cộng đồng người Cham ở vùng Champa phía Nam. Ảnh: Putra Podam.

Hình 12. Đền Po Klong Mah Nai, nơi thờ vua Po Klong Mah Nai (trị vì 1622-1627), một vị vua của chính thể Champa theo Hồi giáo và mang tước hiệu Hồi giáo là Maha Taha. Theo biên niên sử Panduranga (Sakkarai dak rai patao), ông lên ngôi vào năm Tuất, thoái vị vào năm Thỏ, trị vì trong sáu năm và đặt kinh đô tại Bal Canar (Panrik, Panduranga), nơi giữ vai trò trung tâm chính trị của Panduranga vào thế kỷ XVII. Đền Po Klong Mah Nai được xây dựng trên một đồi cát thuộc thôn Lương Bình, xã Lương Sơn, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận, cách trung tâm hành chính huyện Bắc Bình khoảng 15 km và cách thành phố Phan Thiết khoảng 50 km. Đây là không gian nghi lễ và tưởng niệm dành cho việc thờ tự và tôn kính vua Po Mah Taha, Hoàng hậu Bia Som cùng các thứ hậu có nguồn gốc Champa, qua đó bảo tồn ký ức lịch sử và truyền thống tôn giáo của cộng đồng người Cham ở vùng Champa phía Nam. Ảnh: Putra Podam.

Hình 13. Tấm bia được dựng tại cổng chính của đền Po Klong Mah Nai, nơi thờ vua Po Klong Mah Nai (trị vì 1622-1627). Nội dung trên bia do Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng (trước đây là tỉnh Bình Thuận) chỉ đạo thực hiện. Tuy nhiên, phần nội dung ghi lại lịch sử Champa có nhiều điểm chưa chính xác so với tư liệu lịch sử Champa. Ảnh: Putra Podam.

Hình 14. Đền Po Klong Mah Nai được xếp hạng là Di tích Lịch sử và Nghệ thuật cấp Quốc gia của Việt Nam theo Quyết định số 43/VH/QĐ ngày 07/01/1993 của Bộ Văn hóa - Thông tin. Ảnh: Putra Podam.

Links: Liên kết liên quan

1. Petition Requesting the Correction of Historical Information at the Po Klong Mah Nai Heritage Site