Nhân thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, thay mặt Tổng Ban Biên tập Báo Điện tử Champa.one, tôi xin gửi lời tri ân chân thành đến quý độc giả, cộng tác viên và bạn bè gần xa đã đồng hành, tin tưởng và ủng hộ trong suốt năm 2025. Năm vừa qua mang nhiều thử thách, nhưng cũng là dịp khẳng định vai trò của Champa.one trong việc: Bảo tồn và lan tỏa văn hóa Champa; Tôn trọng và truyền tải sự thật lịch sử; Lắng nghe và phản ánh trung thực tiếng nói của các cộng đồng bản địa. Bước sang năm 2026, chúng tôi cam kết tiếp tục nâng cao chất lượng nội dung, giữ vững chuẩn mực báo chí, và đóng góp tích cực vào việc bảo vệ di sản, lịch sử và bản sắc văn hóa Champa. Kính chúc quý độc giả và gia đình một năm mới bình an, sức khỏe, trí tuệ, và thịnh vượng. Mong rằng năm mới sẽ mang đến nhiều cơ hội hợp tác, phát triển, và sự lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa của văn hóa Champa trên toàn cầu. California, Hoa Kỳ – Thời khắc chuyển giao năm 2025–2026

Every year, the Cham Ahier community (Cham who worship Po Allah and are still influenced by indigenous Hindu beliefs) continues to maintain many traditional rituals at the Po Klong Mah Nai Temple, which venerates Po Klong Mah Nai, Queen Bia Som, and the Cham secondary consorts. However, the information released by the Binh Thuan Department of Culture claiming that Po Klong Mah Nai was the last king of Champa and that his royal treasures are preserved in the home of Ms. Nguyễn Thị Thềm, presented as a descendant and the “last princess” of the Cham people, is inaccurate. Po Klong Mah Nai reigned from 1622 to 1627, while Ms. Nguyễn Thị Thềm was born in 1911 and passed away in 1995, nearly three centuries later. She may be descended from officials of the Thuận Thành district appointed by the Nguyễn dynasty in the early 19th century, but she has no blood relation to the Churu or Raglai royal lineages of Po Klong Mah Nai and Po Rome.

Po Klong Mah Nai, also known as Po Mah Taha with the Islamic title Maha Taha, reigned over Panduranga from 1622 to 1627 and was one of the central figures in the history of seventeenth-century Panduranga-Champa. Numerous French scholarly sources classify him among the Muslim rulers, reflecting the significant role of Islam within the political and social structure of the Panduranga court. Born in Panduranga-Champa and deceased at Bal Canar (Parik-Panduranga), an area that today belongs to Phan Rí-Binh Thuan, Po Mah Taha was of Churu and Raglai ethnicity and had no blood ties to the Po Klong Halau dynasty (1579-1603), a royal line that exerted strong influence from the latter half of the sixteenth century to the early seventeenth century (Aymonier, 1890). According to the Panduranga chronicles (Sakkarai dak rai patao), he ascended the throne in the Year of the Dog and abdicated in the Year of the Cat, ruling for six years with the capital located at Bal Canar. In Nguyễn-dynasty Sino-Nom texts, his name was transcribed as Bà Khắc-Lượng Như-Lai, a Sinicized form of his original Cham appellation. Po Klong Mah Nai (1622–1627) passed the throne to Po Rome (1627–1651). Po Rome was a king of Panduranga–Champa who adhered to and revered Islam.

Based on the Law on Cultural Heritage of 2001 (amended in 2009) and scientific studies on the history of Champa in Panduranga, as well as a survey of the Po Klong Mah Nai Temple in Bac Binh District, Lam Dong Province (formerly Binh Thuan Province), I have observed that the inscriptions on the steles at the site contain numerous inaccuracies that distort the historical narrative of Champa, particularly regarding royal genealogy, succession, and the familial lineages of historical figures. These inaccuracies adversely affect the value of research, tourism, education, and the preservation of Cham cultural heritage. Therefore, we respectfully submit this petition to your esteemed department, requesting a review, clarification, and rectification of the erroneous content recorded on the steles and in the interpretive materials at the Po Klong Mah Nai Temple (Po Mah Taha, Maha Taha). Such rectification is necessary to ensure the authenticity of the heritage site, respect historical truth, and uphold the scientific evidence concerning the Champa dynasty. Through on-site surveys, cross-referencing with the Panduranga Chronicle (Sakkarai Dak Rai Patao), Cham epigraphic records, and the works of scholars such as Étienne Aymonier, H. Parmentier, G. Maspero, Po Dharma, Durand, and William Noseworthy, we have identified three key issues that require your department’s review and correction.

Căn cứ Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và căn cứ các tài liệu khoa học về lịch sử Champa tại Panduranga, đồng thời qua khảo sát Đền Po Klong Mah Nai, huyện Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng (tỉnh Bình Thuận cũ), tôi nhận thấy trên bia đá tại di tích có nhiều nội dung sai lệch, làm méo mó dòng chảy lịch sử Champa, cụ thể về thân phả vua chúa, truyền ngôi và thân tộc các nhân vật lịch sử. Những sai lệch này ảnh hưởng đến giá trị nghiên cứu, tham quan, giáo dục và bảo tồn văn hóa Cham. Do đó, chúng tôi trân trọng gửi đến Quý Sở kiến nghị này nhằm đề nghị xem xét, giải trình và hiệu đính các nội dung sai lệch được ghi trên bia chú thích và trong phần thuyết minh tại di tích đền Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha, Maha Taha). Việc hiệu đính là cần thiết để đảm bảo tính trung thực của di sản, tôn trọng lịch sử và các chứng cứ khoa học liên quan đến vương triều Champa. Qua khảo sát tại di tích, đối chiếu với biên niên sử Panduranga (Sakkarai dak rai patao), các bi ký Champa và các công trình của những học giả như Étienne Aymonier, H. Parmentier, G. Maspero, Po Dharma, Durand và William Noseworthy, chúng tôi nhận thấy ba nội dung sau cần được Quý Sở xem xét và chỉnh sửa.

Trong không khí phấn khởi của Đại hội đại biểu MTTQ Việt Nam tỉnh Khánh Hòa lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, đại biểu các tầng lớp nhân dân, dân tộc và tôn giáo trên địa bàn tỉnh đã cùng nhìn lại những đóng góp quan trọng trong quá trình phát triển của Khánh Hòa. Tại diễn đàn, tham luận của đại diện cộng đồng Hồi giáo Bani thu hút sự quan tâm khi thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm, sự đoàn kết và vai trò đồng hành của đồng bào theo đạo trong xây dựng đời sống mới ở khu dân cư. Thay mặt Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bani tỉnh Khánh Hòa, I Mam Từ Công Dư - Phó Chủ tịch Hội đồng Sư cả - khẳng định những đóng góp nổi bật của cộng đồng Bàni đối với phát triển kinh tế, xã hội và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Hiện toàn tỉnh có khoảng 29.700 tín đồ Bani sinh sống tại 12 thôn của 6 xã thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ; đồng bào luôn sống theo phương châm “tốt đời, đẹp đạo”, vừa thực hiện giáo lý, giáo luật, vừa nghiêm túc chấp hành chủ trương và pháp luật của Nhà nước.

Theo ghi nhận của Báo điện tử Champa One tại làng Cham Tuấn Tú, cộng đồng Cham Bani đang ráo riết hoàn tất các công tác chuẩn bị cho Lễ Suk Yeng 2025, nghi lễ truyền thống tạm dịch “Lễ Thứ Sáu xoay vòng”. Lễ hội sẽ diễn ra vào ngày 12/12/2025, là lễ cuối cùng trong chu kỳ của 7 làng Cham Phan Rang gồm Thành Tín, Văn Lâm, Phú Nhuận, Lương Tri, An Nhơn, Phước Nhơn và Tuấn Tú. Đây là dịp quan trọng tổng kết chu kỳ nghi lễ, gìn giữ bản sắc văn hóa Bani và kết nối cộng đồng, đồng thời dự kiến đón hơn 2.000 khách thập phương về hành hương.

Những trận mưa lớn liên tiếp vừa qua đã nhấn chìm nhiều khu vực sinh sống lâu đời của đồng bào Cham tại Phan Rang - Ninh Thuận. Nước lũ dâng nhanh, tràn vào nhà dân, cuốn trôi tài sản, phá hỏng đất sản xuất và gây sạt lở nghiêm trọng. Tại các làng Hữu Đức, Bàu Trúc, Thành Tín, Văn Lâm, Mỹ Nghiệp, Bỉnh Nghĩa và Phú Nhuận, hàng trăm hộ dân phải di dời khẩn cấp, nhiều gia đình mất trắng mùa vụ, trẻ em phải nghỉ học vì đường sá bị chia cắt. Người dân cho biết họ không nhận được cảnh báo kịp thời, dẫn đến thiệt hại nặng nề.

​Trong thời đại bùng nổ thông tin, mạng xã hội trở thành nơi giao lưu, chia sẻ và thể hiện chính kiến của hàng triệu người dân. Nhưng cùng với sự tự do ấy, cũng xuất hiện không ít hiện tượng lạm dụng quyền tự do ngôn luận để xúc phạm danh dự, bôi nhọ, kích động chia rẽ vùng miền, dân tộc và tôn giáo. Những hành vi đó không chỉ đi ngược lại đạo đức xã hội mà còn vi phạm pháp luật Việt Nam.

Kate năm 2025, không khí lễ hội Kate (Katé) náo nhiệt khắp các làng Cham tỉnh Ninh Thuận (nay Khánh Hòa) và tỉnh Bình Thuận (nay Lâm Đồng). Tín đồ Cham Ahier đi làm xa quê đang tính từng ngày để về tụ họp sum vầy cùng gia đình, các chàng trai cô gái và bao trai tài, gái sắc đang đua nhau làm đẹp, mua trang sức, may áo truyền thống Cham, cơ hội trong năm để gặp gỡ và trao duyên,… các học sinh, sinh viên mong được chính quyền tỉnh nhà quan tâm được cho nghĩ Kate 3 ngày để về tề tựu cùng với cha mẹ, ông bà, dòng họ và tổ tiên, …