Kêu gọi cộng đồng Cham chung tay gìn giữ dấu tích lịch sử
Vua Po At (1553-1579), còn gọi là Po Patao At, là vị vua cuối cùng của vương triều Po Mahosarak tại Panduranga. Những địa điểm và dấu tích được lưu truyền gắn với nhà vua là một phần ký ức lịch sử của cộng đồng Cham, cần được quan tâm gìn giữ và trao lại cho các thế hệ sau.
Tại gò Car Limaow, thuộc thôn Bình Thắng, xã Phan Hòa (địa danh Hậu Quách cũ), dấu tích nền gạch, đá của công trình cũ vẫn còn hiện diện giữa cây cỏ và thảm thực vật. Từ hiện trạng này, chúng tôi đề xuất một việc làm thiết thực: dựng bia tưởng niệm vua Po At tại địa điểm cũ, ở vị trí chân kèn tháp được ghi lại qua hình ảnh tư liệu.
Giữ lại địa chỉ xưa của vua Po At
Theo niên đại được ghi nhận, Po At trị vì từ năm 1553 đến năm 1579. Địa điểm gắn với nhà vua có lịch sử khoảng 400 năm. Dù công trình cũ không còn nguyên vẹn, những dấu tích còn lại vẫn có giá trị đối với việc nghiên cứu và nhận diện không gian lịch sử Panduranga.
Một bia ký đặt tại gò Car Limaow sẽ giúp lưu dấu địa điểm, ghi nhận mối liên hệ với vua Po At và cung cấp thông tin cho người đến tìm hiểu di tích. Đây không phải là việc dựng một công trình mới để thay thế dấu tích cũ, mà là cách ghi dấu lịch sử ngay tại nơi được cộng đồng lưu truyền gắn với nhà vua.
Vị trí dựng bia cần được khảo sát kỹ, đối chiếu với hình ảnh và dấu tích hiện còn. Việc thi công phải tránh làm xáo trộn nền gạch, đá hoặc những thành phần có giá trị khảo cổ.
Bia đá hai mặt và mái che bảo vệ
Bia tưởng niệm được đề xuất chế tác bằng đá bền chắc, có hai mặt khắc chữ, hình thức trang trọng, khung viền đơn giản và hài hòa với cảnh quan di tích. Biểu tượng quốc hoa Champa được đặt ở phần trên mặt trước, với kích thước cân đối, không lấn át nội dung bia.
Mặt thứ nhất ghi bằng tiếng Việt, gồm tên bia, tên vua Po At, tên vua bằng chữ Thrah Champa, niên đại trị vì và địa danh gò Car Limaow. Bố cục cần rõ ràng, chữ dễ đọc, các dòng được sắp xếp cân đối.
Mặt thứ hai được chia thành hai phần. Nửa trên ghi lời tưởng niệm bằng tiếng Việt:
Ghi nhớ vua Po At và lịch sử Champa tại Panduranga. Gìn giữ dấu tích xưa, bảo tồn di sản và trao truyền ký ức lịch sử cho các thế hệ mai sau.
Nửa dưới khắc nội dung tương ứng bằng chữ Thrah Champa. Bản dịch tiếng Cham và từng ký tự Thrah cần được người am hiểu ngôn ngữ, chữ viết kiểm tra trước khi khắc chính thức. Cách bố trí này vừa giúp người đọc hiểu nội dung bia, vừa góp phần gìn giữ và giới thiệu chữ viết Cham.
Nếu điều kiện kinh phí cho phép, cộng đồng có thể xây thêm một mái che nhỏ để hạn chế tác động của mưa nắng. Mái che cần có thiết kế giản dị, phù hợp với cảnh quan và không lấn át dấu tích cổ. Vị trí, kết cấu và phương án thi công phải được khảo sát trước, tránh đào xới hoặc làm hư hại nền gạch, đá.
Chung tay vì di sản Champa
Chúng tôi kêu gọi cộng đồng Cham Phan Hòa nói riêng và cộng đồng Cham nói chung cùng tham gia thực hiện công việc này bằng cách đóng góp ý kiến, công sức và kinh phí tùy khả năng. Các nhà nghiên cứu, người am hiểu lịch sử địa phương và những người quan tâm đến di sản cũng được mong đợi góp ý về nội dung bia, thiết kế, vị trí dựng và phương án bảo vệ lâu dài.
Việc thực hiện cần có kế hoạch rõ ràng, dự toán minh bạch và sự phối hợp cần thiết với cơ quan có trách nhiệm về di tích. Nội dung khắc bia phải được thống nhất trước khi chế tác; quá trình xây dựng cần bảo đảm không làm tổn hại nền móng cũ và không đưa lên bia những thông tin lịch sử chưa được xác minh.
Dựng bia tưởng niệm vua Po At không chỉ là xây dựng một tấm bia đá. Đó còn là hành động giữ lại địa chỉ xưa, gìn giữ ký ức lịch sử, bảo tồn chữ viết Cham và thể hiện trách nhiệm của cộng đồng đối với di sản tổ tiên.
Mỗi người góp một phần, cùng dựng bia tưởng niệm vua Po At tại gò Car Limaow, để dấu tích lịch sử được gìn giữ, nhận biết và trân trọng qua nhiều thế hệ.
Hình 1. Phác họa phương án dựng bia tưởng niệm vua Po At (Po Patao At) tại gò Car Limaow, thôn Bình Thắng, xã Phan Hòa (địa danh Hậu Quách cũ). Bia dự kiến có hai mặt, kết hợp tiếng Việt và chữ Thrah Champa, đặt dưới mái che nếu điều kiện cho phép. Hình ảnh mang tính đề xuất; vị trí, nội dung chữ và phương án thi công cần được kiểm tra, thống nhất trước khi thực hiện. Ảnh: Putra Podam.
Hình 2a, 2b. Chân kèn đền Po At (Po Patao At) tại Car Limaow, kề ruộng bà Tận, thuộc làng Hậu Quách cũ, phía sau Palei Panet (Bình Thắng, Phan Hòa, Bắc Bình, Bình Thuận), bên kia Rabaong Lah, cách trụ sở Ủy ban xã Phan Hòa khoảng 1 km về phía bắc. Ảnh: Adam Podam, ngày 10 tháng 2 năm 2021.
Hình 3. Adam Podam, người cung cấp hình ảnh trong bài viết. Ảnh chụp ngày 10 tháng 2 năm 2021.
Hình 4. Ts.Putra Podam, cùng các thành viên cộng đồng và phái đoàn Ban quản lý tại đền tưởng niệm Po At (Po Patao At). Trước đó, nơi tưởng niệm chỉ có một gian chính và bia đá (patau nisan) gắn trực tiếp với nhà vua. Phan Hòa là địa bàn cư trú của cộng đồng Cham theo Agama Awal. Kiến trúc tháp Champa có thể biểu đạt bản sắc lịch sử Champa, nhưng việc sử dụng tượng Shiva và các biểu tượng tôn giáo khác cần được cân nhắc để bảo đảm sự phù hợp với nhân vật được tưởng niệm và truyền thống Islam gắn với Po Patao At. Ảnh: Putra Podam.
Hình 5. Po At, còn gọi là Po Patao At, trị vì Panduranga từ năm 1553 đến 1579, kế vị Po Kunarai và là vị vua cuối cùng của vương triều Po Mahosarak. Sakkarai Dak Rai Patao, biên niên sử Panduranga bằng tiếng Cham, ghi Po At là cháu của Po Kunarai và trị vì 27 năm. Các sử liệu về Panduranga ghi nhận ông theo Islam. Trong sử liệu Hán-Việt, ông được ghi là Bà Ất. Theo Ts. Putra Podam và một số tư liệu ghi tên Islam của ông là Sultan Shafi'i Ibn Abu Khasim.
Năm 2016, do đền xây lần 3 vào năm 1989 bị xuống cấp, hậu duệ Po Patao At và nhân dân thôn Bình Thắng - Phan Hòa (địa danh cũ: Hậu Quách) quyên góp xây dựng công trình mới. Công trình được xây dựng từ tháng 4 năm 2016 đến tháng 4 năm 2018, trên khuôn viên khoảng 1.000 m², cao khoảng 15 m và rộng khoảng 8 m, theo hình thức kiến trúc tháp Champa. Ảnh: Putra Podam.
LINKs: Tài liệu liên quan
1. Po At (1553-1579) - vị vua cuối cùng của triều đại Po Mahosarak
2. Po At (Po Patao At) - vị vua Islam của Panduranga
3. Trả lại không gian tưởng niệm cho Po Patao At
