Mở đầu:

Po Patao At, còn được ghi là Po At hoặc Po Patao At, là vị vua Panduranga được các tư liệu truyền thống và tư liệu nghiên cứu của cộng đồng ghi nhận theo Agama Islam. Niên đại của nhà vua được ghi theo các dị bản khác nhau; biên niên sử Sakkarai Dak Rai Patao ghi ông là cháu của Po Kunarai, lên ngôi năm Sửu, thoái vị năm Thỏ và trị vì 27 năm. Trong hệ thống vương quyền Panduranga, ông là vị vua cuối cùng của triều đại Po Mahosarak. 

Po Patao At có vương hậu Bia Kati (H'bia Kati) và hoàng tử Cei Sak Malaow. Những tư liệu về nhà vua hiện còn được lưu giữ qua biên niên sử, truyền thống địa phương, ký ức dòng họ, địa danh, hiện vật và các địa điểm tưởng niệm tại Phan Hòa.

Phan Hòa là không gian cư trú lâu đời của cộng đồng Cham Awal ( Agama Awal, Hồi giáo sơ kỳ). Đối với cộng đồng tại đây, Po Patao At không chỉ là một nhân vật trong lịch sử Panduranga mà còn là một vị vua được tưởng niệm trong không gian văn hóa và tôn giáo của cộng đồng.

Vấn đề đặt ra hiện nay là công trình tưởng niệm Po Patao At đã được xây dựng theo hình thức tháp Champa, nhưng bên trong công trình lại xuất hiện các biểu tượng của Hindu giáo như Shiva, Linga và Yoni. Những biểu tượng này không phù hợp với tính chất tôn giáo của vị vua được tưởng niệm theo truyền thống Islam của cộng đồng Cham Awal.

Bài viết nhằm làm rõ lịch sử của đền Po Patao At, ý nghĩa của Patau Nisan và những vấn đề phát sinh trong quá trình xây dựng công trình mới. Đồng thời, bài viết kêu gọi trả lại không gian tưởng niệm cho Po Patao At, loại bỏ những yếu tố tôn giáo không phù hợp và bảo đảm tính xác thực của di sản lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng Cham Awal tại Phan Hòa.

1. Sơ lược đền Po Patao At

Theo lời kể của các bậc cao niên tại xã Phan Hòa, trong thời kỳ được truyền thống gọi là kalin và Yuen, Po Patao At cùng các tướng lĩnh phải rút quân lên vùng núi. Sau một thời gian xảy ra hạn hán kéo dài, mùa màng thất bát, đoàn người tiếp tục di chuyển về phía nam Panduranga. Khi đến vùng đất có điều kiện thuận lợi, nhà vua cho quan quân và thần dân lập nghiệp, khai khẩn ruộng vườn và hình thành Palei Panet, nay thuộc Bình Thắng, Phan Hòa.

Truyền thống địa phương xem cộng đồng cư trú tại Phan Hòa ngày nay là hậu duệ của đoàn người gắn với Po Patao At. Đây là lớp tư liệu truyền khẩu cần được đặt trong mối quan hệ với các nguồn sử liệu và ký ức cộng đồng khác.

Đền vua Po Patao At trước đây được xây dựng trên một ngọn đồi gọi là Car Limaow, gần ruộng bà Tận, thuộc làng Hậu Quách cũ, phía sau Palei Panet. Địa điểm nằm bên kia Rabaong Lah và cách khu vực trụ sở xã Phan Hòa khoảng một kilômét về phía bắc.

Năm 1930, dân làng góp tiền tu sửa đền bằng gạch và lợp mái ngói để tưởng niệm nhà vua. Sau đó, do chiến tranh và nhiều nguyên nhân khác, công trình tiếp tục xuống cấp. Năm 1960, dân làng lại tiến hành tu sửa.

Đền Po At cũng từng chịu sự phá hoại và đào bới, cùng tình trạng xảy ra đối với một số đền của Panduranga tại Bình Thuận. Những biến động đó làm cho các chứng tích vật chất liên quan đến Po Patao At bị tổn thất nghiêm trọng.

Hình 1, 2. Chân kèn đền Po Patao At tại Car Limaow (kề ruộng bà Tận) thuộc làng Hậu Quách cũ, phía sau Palei Panet (Bình Thắng, Phan Hòa, Bắc Bình, Bình Thuận), bên kia Rabaong Lah và cách Ủy ban xã Phan Hòa gần khoảng 1km về hướng Bắc. Ảnh do Adam Podam chụp ngày 10/2//2021.

Năm 1989, hậu duệ và cộng đồng Palei Panet quyết định di dời đền Po Patao At về Mbok Dhot, tức gò Thốt, ở cuối làng Bình Thắng. Việc di dời nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cộng đồng thực hiện các hoạt động tưởng niệm nhà vua. 

Hình 3. Đền Po Patao At được xây dựng lại lần thứ ba năm 1989 tại Mbok Dhot, thôn Bình Thắng, xã Phan Hòa, Bình Thuận. Ảnh: Putra Podam.

Đền xây dựng năm 1989 có cấu trúc đơn giản, chỉ gồm một gian chính. Bên trong đặt một bia đá patau nisan của Po Patao At. Đây là chứng tích quan trọng gắn trực tiếp với nhà vua và là trung tâm của không gian tưởng niệm.

Hình 4, 5. Bia đá (patau nisan) của Po Patao At tại đền xây dựng lại năm 1989. Bia đá vốn để lộ nguyên trạng, về sau được cộng đồng địa phương phủ vải đỏ trong truyền thống tưởng niệm Po At. Vua Po Patao At được các tư liệu Panduranga-Chamic ghi nhận là một vị vua Islam. Ảnh: Putra Podam.

Năm 2016, do đền xuống cấp, hậu duệ Po Patao At và nhân dân thôn Bình Thắng quyên góp xây dựng công trình mới. Công trình được xây dựng từ tháng 4 năm 2016 đến tháng 4 năm 2018, trên khuôn viên khoảng 1.000 m², cao khoảng 15 m và rộng khoảng 8 m, theo hình thức kiến trúc tháp Champa. 

Phan Hòa là địa bàn cư trú của cộng đồng Cham Bani theo Agama Awal. Công trình mới được xây dựng với mục đích tưởng niệm Po Patao At, một vị vua được cộng đồng ghi nhận theo Islam.

Hình 6. Đền tưởng niệm Po Patao At tại thôn Bình Thắng, xã Phan Hòa, tỉnh Bình Thuận, được hậu duệ nhà vua và cư dân địa phương quyên góp xây dựng lại từ tháng 4 năm 2016 đến tháng 4 năm 2018, trên khuôn viên khoảng 1.000 m². Công trình cao khoảng 15 m, rộng khoảng 8 m, mang hình thức kiến trúc tháp Champa. Trên mặt tiền có tượng Shiva của Hindu giáo; phía trên đỉnh tháp có một hình tượng khác. Việc đưa các hình tượng này vào công trình cần được xem xét trong mối quan hệ với mục đích tưởng niệm Po Patao At, vị vua được tư liệu Panduranga và truyền thống cộng đồng ghi nhận theo Islam. Ảnh: Putra Podam.

2. Đền Po Patao At là Kalan hay Bimong?

Trong thuật ngữ kiến trúc Champa, Kalan và Bimong là hai khái niệm khác nhau.

Kalan thường chỉ ngôi tháp chính trong một quần thể đền tháp, thường xây bằng gạch, có một cửa chính và không có cửa sổ theo cấu trúc truyền thống. Trong các Kalan thuộc hệ thống đền tháp Hindu giáo Champa, Linga và Yoni thường xuất hiện như những biểu tượng tôn giáo quan trọng.

Bimong là thuật ngữ dùng cho những công trình đền nhỏ hơn hoặc những công trình có chức năng khác trong một quần thể. Bimong có thể có nhiều cửa hoặc cửa sổ và có thể được sử dụng cho những mục đích khác nhau liên quan đến sinh hoạt và nghi lễ.

Tại quần thể Po Klaong Garai, Kalan nằm ở trung tâm, hai Bimong nằm về phía đông và phía nam, trong khi một Danaok nằm phía sau Kalan.

Hình 7. Kalan và Bimong trong quần thể Po Klaong Garai. Ảnh: Sưu tầm. 

Xét về hình thức kiến trúc, công trình tưởng niệm Po Patao At được xây theo dạng Kalan, với cửa chính và các cửa phụ được thiết kế để thông thoáng. Việc sử dụng hình thức kiến trúc Kalan để xây dựng một công trình tưởng niệm không tự nó đồng nghĩa với việc công trình phải mang nội dung tôn giáo Hindu giáo.

Đây là điểm cần được phân biệt rõ: kiến trúc Champa không đồng nhất với tín ngưỡng Hindu giáo.

Một cộng đồng có thể sử dụng hình thức kiến trúc Champa để tưởng niệm một nhân vật lịch sử mà không nhất thiết phải đưa các thần linh và biểu tượng Hindu giáo vào công trình.

Vấn đề của đền Po Patao At không nằm ở việc công trình được xây theo hình thức tháp Champa. Vấn đề nằm ở việc đưa các biểu tượng Hindu giáo vào một không gian tưởng niệm một vị vua được cộng đồng ghi nhận theo Islam.

 3. Po Patao At và vấn đề tôn giáo trong công trình tưởng niệm

Po Patao At được các tư liệu Panduranga và truyền thống cộng đồng ghi nhận theo Islam. Phan Hòa là không gian cư trú của cộng đồng Cham Awal theo Agama Awal.

Đền tưởng niệm Po Patao At trước khi xây dựng mới chỉ có một gian chính và một Patau Nisan. Bia đá này là chứng tích tưởng niệm gắn trực tiếp với nhà vua. 

Khi công trình mới được xây dựng theo hình thức tháp Champa, việc sử dụng kiến trúc Champa có thể được hiểu như một cách biểu đạt bản sắc lịch sử Champa. Điều đó không có nghĩa rằng phải đưa Shiva, Linga và Yoni vào công trình.

Bài viết phân biệt giữa hình thức kiến trúc và nội dung tôn giáo: một công trình có thể sử dụng kiến trúc đền tháp nhưng không nhất thiết phải thờ các thần linh của Ấn Độ.

Shiva trên đỉnh tháp

Việc đặt tượng Shiva trên khu vực đỉnh hoặc cổng tháp tạo ra một vấn đề đặc biệt nghiêm trọng đối với tính chất của công trình.

Shiva là một thần linh quan trọng của Hindu giáo. Trong khi đó, Po Patao At được tưởng niệm tại Phan Hòa với tư cách một vị vua Islam.

Một công trình tưởng niệm cần phản ánh đúng nhân vật được tưởng niệm. Việc đưa Shiva vào vị trí nổi bật của công trình khiến người quan sát dễ hiểu rằng đây là một công trình thờ thần Shiva, thay vì một không gian tưởng niệm Po Patao At.

Theo phản ánh của các bậc cao niên trong cộng đồng, vấn đề này đã được nêu ra trong quá trình xây dựng nhưng không được tiếp thu đầy đủ.

Hình 8, 9. Linga và Yoni trong không gian tưởng niệm Po Patao At tại Phan Hòa. Đây là những biểu tượng tôn giáo gắn với Hindu giáo. Việc đặt patau nisan của Po Patao At lên hệ thống Linga–Yoni tạo ra sự không phù hợp giữa chứng tích tưởng niệm một vị vua được cộng đồng ghi nhận theo Islam và hệ thống biểu tượng của Hindu giáo. Bia đá cần được đặt ở vị trí độc lập, trang trọng, đúng với chức năng tưởng niệm. Kiến trúc tháp Champa là một di sản lịch sử có giá trị, nhưng hình thức kiến trúc không đồng nghĩa với việc mọi công trình đều phải mang nội dung Hindu giáo. Đối với đền tưởng niệm Po Patao At, điều cần được bảo tồn trước hết là patau nisan, tên tuổi nhà vua, lịch sử vương quyền Panduranga và ký ức của cộng đồng Cham Awal tại Phan Hòa. Ảnh: Putra Podam.

Linga và Yoni trong không gian tưởng niệm

Linga và Yoni là những biểu tượng tôn giáo gắn với Hindu giáo. Việc đặt các biểu tượng này bên trong đền Po Patao At làm thay đổi ý nghĩa của không gian tưởng niệm.

Đặc biệt, việc đặt Patau Nisan của Po Patao At lên Linga và Yoni tạo ra một sự đối lập rõ rệt giữa chứng tích của một vị vua Islam với hệ thống biểu tượng của Hindu giáo.

Patau Nisan cần được đặt trong một vị trí độc lập, trang trọng, phù hợp với chức năng tưởng niệm. Không nên để bia đá của nhà vua trở thành một bộ phận của hệ thống biểu tượng tôn giáo khác.

Đây không chỉ là vấn đề thẩm mỹ kiến trúc. Đây là vấn đề về tính chính xác lịch sử, bản sắc tôn giáo và sự tôn trọng đối với nhân vật được tưởng niệm.

4. Po Patao At bị đặt vào một không gian tôn giáo không phù hợp

Champa từng chịu ảnh hưởng sâu sắc của các nền văn minh Ấn Độ và để lại một hệ thống kiến trúc, điêu khắc và đền tháp đặc sắc. Những di sản đó có giá trị lớn đối với lịch sử Champa.

Nhưng việc bảo tồn kiến trúc Champa cần phân biệt với việc áp đặt nội dung Hindu giáo lên mọi công trình mang hình thức tháp Champa.

Po Patao At thuộc một giai đoạn lịch sử khác của Panduranga. Ông được cộng đồng Phan Hòa tưởng niệm theo truyền thống Islam. Bởi vậy, việc xây một công trình có hình thức tháp Champa không phải là vấn đề chính. Vấn đề nằm ở việc đưa Shiva, Linga và Yoni vào không gian tưởng niệm Po At.

Một công trình có thể mang hình thức kiến trúc Champa nhưng nội dung tưởng niệm vẫn phải phù hợp với nhân vật được tưởng niệm.

Đối với Po Patao At, điều cần được bảo tồn trước hết là patau nisan, tên tuổi nhà vua, lịch sử vương quyền Panduranga và ký ức của cộng đồng Cham Awal tại Phan Hòa.

Việc sử dụng một hệ thống biểu tượng tôn giáo khác làm thay đổi nội dung của công trình là điều cần được xem xét nghiêm túc.

5. Vấn đề người thiết kế và trách nhiệm đối với di sản

Ông Pts. Thành Phần là người liên quan đến thiết kế công trình. 

Điều quan trọng ở đây không phải là công kích cá nhân người thiết kế, mà là làm rõ trách nhiệm của người thiết kế đối với kiến thức lịch sử, tôn giáo và văn hóa của nhân vật được tưởng niệm.

Một công trình tưởng niệm phải được nghiên cứu trước khi thiết kế. Người thiết kế cần biết:

- Po Patao At là ai;

- ông thuộc giai đoạn nào của lịch sử Panduranga;

- cộng đồng nào đang tưởng niệm ông;

- truyền thống tôn giáo của cộng đồng đó là gì;

- patau nisan có ý nghĩa như thế nào;

- những biểu tượng nào phù hợp và những biểu tượng nào không phù hợp với công trình.

Nếu chỉ dựa trên quan niệm rằng “tháp Champa phải có Shiva, Linga và Yoni”, thì kiến trúc đã được đặt lên trên lịch sử của nhân vật được tưởng niệm.

Đó là cách tiếp cận cần được xem xét lại.

6. Trả lại không gian cho vua Po Patao At

Po Patao At không cần một công trình biến ông thành một nhân vật của Hindu giáo.

Ông cần một không gian tưởng niệm đúng với lịch sử của ông, đúng với ký ức của cộng đồng và đúng với truyền thống tôn giáo mà cộng đồng Cham Awal tại Phan Hòa gìn giữ.

Công trình có thể giữ lại hình thức kiến trúc Champa nếu cộng đồng mong muốn. Nhưng những biểu tượng không thuộc về không gian tưởng niệm Po At cần được loại bỏ.

- Cần tháo tượng Shiva khỏi đỉnh và khu vực cổng tháp.

- Cần đưa Linga và Yoni ra khỏi bên trong tháp.

- Cần loại bỏ toàn bộ các biểu tượng và yếu tố tôn giáo Hindu giáo đã đưa vào công trình tưởng niệm Po Patao At.

- Cần đưa patau nisan của Po Patao At trở lại vị trí độc lập, trang trọng và phù hợp với chức năng tưởng niệm.

Đây không phải là việc phá bỏ kiến trúc Champa.

Ngược lại, đây là cách tách kiến trúc Champa khỏi nội dung Hindu giáo, để công trình có thể mang hình thức Champa nhưng vẫn bảo tồn đúng ký ức về một vị vua Islam của Panduranga.

7. Một số kiến nghị

Phan Hòa là không gian cư trú của cộng đồng Cham Awal theo Agama Awal. Việc bảo tồn đền Po Patao At cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và tiếng nói của cộng đồng địa phương.

Kiến nghị 1: Tháo dỡ tượng Shiva trên đỉnh và khu vực cổng đền Po Patao At.

Kiến nghị 2: Đưa Linga và Yoni ra khỏi bên trong công trình.

Kiến nghị 3: Loại bỏ toàn bộ các biểu tượng và yếu tố tôn giáo Hindu giáo không phù hợp với không gian tưởng niệm Po Patao At.

Kiến nghị 4: Đặt lại Patau Nisan của Po Patao At trên một bệ riêng, không đặt trên Linga hoặc Yoni.

Kiến nghị 5: Giữ nguyên bia đá Po Patao At, không thay thế bằng một bia mới làm mất đi chứng tích lịch sử hiện có.

Kiến nghị 6: Không sử dụng các nghi lễ của Agama Ahier để thay thế hoặc áp đặt lên không gian tưởng niệm của cộng đồng Cham Awal tại Phan Hòa.

Kiến nghị 7: Mời các Acar và các bậc cao niên Cham Awal tại Phan Hòa tham gia thảo luận về cách bảo tồn và tưởng niệm Po Patao At.

Kiến nghị 8: Tổ chức một cuộc họp hoặc hội thảo với sự tham gia của cộng đồng, các nhà nghiên cứu lịch sử, kiến trúc, văn hóa và tôn giáo để thống nhất phương án điều chỉnh công trình.

Kiến nghị 9: Việc điều chỉnh công trình cần lấy Patau Nisan (bia đá Po At), lịch sử Po Patao At và truyền thống Agama Awal của cộng đồng Phan Hòa làm cơ sở.

Kết luận: Hãy trả tự do cho vua Patao At

Po Patao At là một vị vua của Panduranga được cộng đồng Cham Awal tại Phan Hòa ghi nhớ theo truyền thống Islam. Không gian tưởng niệm ông cần phản ánh đúng lịch sử và bản sắc tôn giáo của ông.

Kiến trúc tháp Champa có thể được sử dụng để thể hiện lịch sử Champa. Nhưng kiến trúc không thể là lý do để đưa Shiva, Linga và Yoni vào nơi tưởng niệm một vị vua Islam.

Điều cần được trả lại cho Po Patao At không chỉ là một công trình kiến trúc. Đó là ý nghĩa lịch sử của chính ông.

- Hãy tháo Shiva khỏi đỉnh tháp.

- Hãy đưa Linga và Yoni ra khỏi bên trong tháp.

- Hãy đưa Patau Nisan trở về vị trí trang trọng của nó.

- Hãy trả lại cho Po Patao At một không gian tưởng niệm phù hợp với lịch sử của nhà vua và truyền thống Cham Awal - Agama Awal tại Phan Hòa.

Links: Liên kết 

Po Patao At- vị vua Islam của Panduranga

MỘT SỐ HÌNH ẢNH MINH CHỨNG

Hình 9. Phần mộ của Nabi Ibrahim (Thiên sứ Ibrahim) được bảo quản bên trong ngôi đền. Tín đồ Muslim (Hồi giáo) luôn tôn kính, kính trọng và thực hiện lễ hàng ngày. Đây không phải là ngôi đền để thờ Nabi Ibrahim, vì tín đồ Hồi giáo chỉ tôn thờ duy nhất Po Allah và chỉ tôn kính các Nabi hay Rasul (Thiên sứ).

Hình 10. Phần mộ của Nabi Muhammad (Thiên sứ Muhammad). Đây là vị Thiên sứ cuối cùng theo đức tin của tín đồ Hồi giáo. Phân mộ được bảo quản bên trong Thánh đường. Tín đồ Muslim (Hồi giáo) luôn tôn kính vị Thiên sứ. Đây không phải là ngôi đền để thờ Nabi Muhammad, vì tín đồ Hồi giáo chỉ tôn thờ duy nhất Po Allah và tôn kính các Nabi (Thiên sứ).

Hình 11, 12. Lăng ông Tuan Ku Umar (vị hiền nhân). Phần mộ được người Chăm An Giang bảo quản bên trong một ngôi lăng để ghi công lao của ông. Đây không phải xây lăng để thờ thần linh hay thờ người quá cố mà để tôn kính và ghi ơn công lao của ông. Phần mộ không nhất thiết phải có bia đá (patau nisan).

Hình 13. Phụ nữ Iran (Bani Islam) cắm hoa khi đi tảo mộ và đọc Thiên kinh Koran. Phần mộ chỉ cần một bia đá. Chú ý: không phải cứ thấy một bia đá là Kut của Chăm Ahier. Ảnh: Internet.

Hình 14. Tín đồ (Bani Islam) đi tảo mộ, viếng mộ, cắm hoa trên phần mộ và đọc Thiên kinh Koran.

Hình 15. Phần mộ những anh hùng Champa được chôn chung với đức vua Abdul Fatah al Akbar 1475-1518, vị vua đầu tiên của vương triều Islam Demak ở Indonesia. Đức vua Abdul Fatah al Akbar dân gian gọi là Raden Patah, ông là con của vua Majapahit Ảnh: Internet.

Maqom Putri Cempo (Makam Putri Campa - Lăng công chúa Champa) ở đảo Java, Indonesia. Lăng được biết là công chúa người Champa đến từ khu vực miền Trung Việt Nam. Công chúa Champa là một mắt xích trong việc truyền bá Islam đến Java, Đông Indonesia. Trên hòn đảo này có nhiều lăng công chúa Champa. Đó là những vị công chúa được vua Champa gả sang Majapahit (vương quốc ở đảo Java) để truyền bá Islam vào Indonesia. Khi các vị công chúa này mất được xây lăng cẩn thận và được người Indonesia chăm sóc và rất quý trọng. Lăng công chúa Champa được xác định năm mất là 1448.

Hình 16. Putri Cempo (Putri Campa - công chúa Champa) tên Dewi Indrawati, một nhân vật truyền bá Islam ở Jawa - Indonesia. Ngôi mộ của Putri Campa nằm trên đỉnh đồi, phía đông làng Bonang ở độ cao 150m bậc thang bằng bê tông. Nguồn Internet.

Hình 17. Pintu makam putri cempo, Lasem, Rembang, Jawa, (Cửa mộ của công chúa Campa ở Lasem, Rembang phía Đông Jawa). Phần mộ công chúa Champa (Islam) chỉ cần một bia đá (patau nisan) được phủ lớp vải cẩn thận. Chú ý: Không phải lúc nào cứ thấy một bia đá là Kut của người Chăm Ahier. Nguồn Internet.

Hình 18. Tomb of the Campa Princess, Makam Putri Cempo, Trowulan, East Java (Lăng mộ Công chúa Campa, Trowulan, Đông Java). Bia đá (patau nisan) được phủ lớp vải rất cẩn thận. Chú ý: bia đá không nhất thiết là Kut của người Chăm Ahier, bia đá này thuộc phần mộ Chăm Bani (Chăm có đạo) theo Agama Islam. Nguồn Internet.