Kỷ niệm 375 năm ngày mất vua Po Rome (Nik Mustafa): 1651-2026

Author: Putra Podam

In category News

Dec 2, 2025, 9:32 PM

Name: PhD.Putra Podam (Budi, Văn Ngọc Sáng)

Editor-in-Chief: Champa.one

Email: [email protected]

Kỷ niệm 375 năm ngày mất vua Po Rome-Nik Mustafa (1651-2026)

Cầu nguyện: " اللهم اجعل روح الملك بو روم في جنة الفردوس الأبدية "

"Allahumma aj‘al rūḥ al-Malik Bu Rome fī Jannat al-Firdaws al-Abadiyya"

"Lạy Allah, xin cho linh hồn Vua Po Rome an nghỉ trong thiên đường vĩnh hằng"

"O Allah, please grant the soul of King Po Rome eternal rest in Paradise"

Kính thưa quý vị đại biểu,

Kính thưa các vị chức sắc Islam, Awal, Ahier, …

Kính thưa cộng đồng các sắc tộc thuộc Panduranga-Champa,

Kính thưa cộng đồng Cham trong và ngoài nước.

Hôm nay, trong không khí trang nghiêm và đầy xúc cảm, chúng ta cùng nhau tụ hội về đây để tưởng niệm 375 năm ngày mất của Vua Po Rome (Nik Mustafa), vị quân vương kiệt xuất đã đưa Panduranga-Champa vượt qua những biến thiên dữ dội của thế kỷ XVII. Ba thế kỷ rưỡi trôi qua, nhưng ánh sáng từ triều đại Po Rome vẫn tiếp tục soi rọi trên văn hóa, tôn giáo, chính trị và tâm thức của các sắc tộc trên mãnh đất Panduranga-Champa, như một dòng chảy bất diệt kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai.

Vua Po Rome, được thế giới Melayu-Islam ghi nhận với danh xưng Sultan Abdul Hamid Shah và tên Hồi giáo thường gọi Nik Mustafa, là minh chứng tiêu biểu cho tầm nhìn, trí tuệ và lòng nhân ái của một vị minh quân. Ngài lên ngôi vào thời điểm đất nước gặp nhiều thách thức: ảnh hưởng ngoại bang gia tăng, nội bộ phân hóa, kinh tế suy giảm và đời sống dân chúng gặp nhiều khó khăn. Trong bối cảnh đầy biến động ấy, Po Rome không lựa chọn con đường bạo lực hay đối đầu cực đoan, mà theo đuổi đường lối hòa giải, cải cách và đặt lợi ích của nhân dân làm trọng tâm. Chính sự điềm tĩnh, khôn ngoan và lòng nhân đạo đã làm nổi bật bản lĩnh trị quốc của ngài, một vị vua thấu hiểu sâu sắc vận mệnh và nhu cầu của quốc gia Panduranga-Champa.

Trong suốt 24 năm trị vì (1627-1651), Po Rome đã nỗ lực phục hồi sản xuất nông nghiệp, cải thiện đời sống cho thần dân, bảo vệ đất đai và tái tổ chức hệ thống công điền. Những chính sách này giúp Panduranga thoát khỏi khủng hoảng, mở ra giai đoạn ổn định và phồn thịnh. Dưới triều Po Rome, tiếng trống Paranang, tiếng kèn Saranai và tiếng hát dân gian Cham tiếp tục vang lên; đời sống văn hóa không những được bảo tồn mà còn được nâng đỡ vững chắc từ nền tảng xã hội ổn định mà ngài tạo dựng.

Một trong những đóng góp nổi bật và mang tính lịch sử nhất của triều đại Po Rome là việc tạo ra hai thuật ngữ tôn giáo Awal (Hồi giáo Sơ kỳ) và Ahier (Hồi giáo Muộn), hình thành mô hình Awal-Ahier cùng tôn thờ chung Đấng Po Allah. Tuy nhiên, Ahier còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các yếu tố văn hóa bản địa, đặc biệt là di sản Hindu Ấn giáo, tạo nên một sự hòa nhập độc đáo giữa Hồi giáo và truyền thống tín ngưỡng Cham. Bằng khả năng điều hợp tinh tế này, Po Rome không chỉ bảo tồn được bản sắc tôn giáo đa dạng, mà còn duy trì sự thống nhất văn hóa trong cộng đồng Cham. Mô hình tôn giáo này đã tồn tại xuyên suốt 375 năm và vẫn tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người Cham hiện đại.

Po Rome được vua Po Klong Mah Nai (Maha Taha) chọn làm người kế vị và gả cho Công chúa Bia Sucih (Bia Than Cih), một công chúa giữ vai trò quan trọng trong việc truyền bá Islam trong hoàng gia Panduranga. Cuộc hôn phối này không chỉ củng cố tính chính danh của Po Rome mà còn góp phần mở rộng ảnh hưởng của Hồi giáo trong đời sống cung đình Champa. Sau đó, Po Rome kết hôn với Công nữ H’bia Than Can, con gái của một vị lãnh tụ vùng Degar, qua đó thiết lập một liên minh chính trị, xã hội bền chặt giữa triều đình Panduranga và các cộng đồng bản địa vùng Vijaya-Degar, tăng cường sự ổn định và gắn kết nội bộ của vương quốc.

Từ nền tảng nội trị vững chắc ấy, Po Rome tiếp tục triển khai một chính sách ngoại giao sắc sảo hướng ra bên ngoài, đặc biệt là với thế giới Melayu. Cuộc hôn phối với Công chúa Kelantan Puteri Siti đánh dấu bước ngoặt quan trọng: Po Rome được sắc phong danh hiệu Sultan Abdul Hamid Shah, trở thành thành viên chính thức của dòng vương triều Islam Kelantan. Nhờ đó, Champa hội nhập sâu vào mạng lưới Hồi giáo Đông Nam Á, tạo điều kiện mở rộng thương mại hàng hải, tăng uy tín tôn giáo và đưa Panduranga trở thành một mắt xích có vị thế trong khu vực. Quan hệ với Kelantan, Patani và Singgora không chỉ thể hiện sự giao thoa văn hóa Melayu-Champa mà còn mang ý nghĩa chiến lược, góp phần bảo đảm sự tồn tại của Panduranga-Champa trong thời kỳ đầy biến động.

Song song với mở rộng quan hệ với thế giới Hồi giáo, Po Rome còn thể hiện tài ngoại giao tinh tế trong xử lý quan hệ với Đại Việt. Dù hai quốc gia từng tồn tại nhiều giai đoạn xung đột, Po Rome không lựa chọn đối đầu cực đoan mà theo đuổi con đường hòa giải thông qua đàm phán và hôn phối chính trị. Việc kết hôn với Công nữ Ngọc Khoa (Bia Ut), con gái chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên, giúp thiết lập một nhịp cầu ngoại giao ổn định giữa hai nước. Nhờ sự mềm dẻo nhưng kiên định này, Panduranga giữ được quyền tự trị, tránh những cuộc chiến hao tốn, đồng thời duy trì thời kỳ hòa bình cần thiết để củng cố xã hội, phát triển văn hóa và tăng cường sức mạnh nội tại. Chính nhờ chuỗi chính sách sáng suốt từ củng cố nội bộ, xây dựng liên minh với các cộng đồng bản địa, mở rộng quan hệ với thế giới Melayu cho đến điều hòa quan hệ với Đại Việt mà Panduranga-Champa tiếp tục tồn tại hơn hai thế kỷ rưỡi sau triều đại Po Rome, trong khi nhiều vương quốc cùng thời đã biến mất khỏi bản đồ lịch sử.

Di sản của Po Rome ngày nay không chỉ được lưu giữ trong các bia ký hay những ghi chép biên sử, mà còn hiện diện sống động trong tháp Po Rome sừng sững giữa lòng Ninh Thuận, trong những nghi lễ Kate (Kartik) ngập tràn sắc màu, và trong lời hát gọi tổ tiên của các ông Adhia, Kadhar, … trong cộng đồng. Bất cứ người Cham nào khi nhắc đến Po Rome đều dành cho ngài sự kính trọng đặc biệt, bởi ngài không chỉ là một vị vua, mà còn là biểu tượng của sự bảo bọc, của lòng nhân và của bản lĩnh dân tộc.

Ba trăm bảy mươi lăm năm đã trôi qua, nhưng từ triều đại Po Rome, chúng ta học được nhiều bài học quý báu. Đó là bài học rằng sự khoan dung tôn giáo có thể trở thành sức mạnh củng cố đoàn kết cộng đồng. Đó là bài học rằng ngoại giao mềm dẻo, linh hoạt có thể bảo vệ quốc gia trong những thời khắc hiểm nguy nhất. Đó là bài học rằng sự ổn định xã hội chỉ đến khi người dân được đặt vào vị trí trung tâm của mọi chính sách. Và trên hết, đó là bài học rằng bản sắc dân tộc sẽ trường tồn nếu được gìn giữ bằng trí tuệ, lòng nhân và sự dũng cảm như tinh thần của Po Rome.

Hôm nay, trong lễ tưởng niệm trọng đại này, chúng ta kính cẩn nghiêng mình tưởng nhớ Vua Po Rome. Ngài mãi mãi là niềm tự hào của người Cham và các sắc tộc tại Pandurang-Champa, là biểu tượng của trí tuệ, lòng nhân ái và sự bao dung; là vị quân vương đã khắc dấu ấn sâu đậm vào lịch sử Panduranga-Champa. Nguyện xin Allah ban sự bình an và ánh sáng cho linh hồn của Po Rome, để di sản của Ngài tiếp tục soi đường cho các thế hệ hậu duệ, giúp chúng ta luôn gìn giữ văn hóa, phát huy tinh hoa tổ tiên và đóng góp vào sự thịnh vượng của cộng đồng Cham hôm nay và mai sau.

Xin trân trọng cảm ơn.

Hình 1. Lễ tưởng niệm 375 năm ngày băng hà của Đức vua Po Rome (Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome, trị vì Panduranga-Champa từ năm 1627 đến 1651, là một quân vương Hồi giáo (Islam) kiệt xuất, nối tiếp sự nghiệp của triều Po Klong Mah Nai (Maha Taha) - vị quốc vương Panduranga-Champa Islam hùng mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử vương quốc.

Ảnh: Putra Podam.

Figure 2. Commemoration of the 375th anniversary of the passing of King Po Rome (Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome, who ruled Panduranga-Champa from 1627 to 1651, was an outstanding Muslim (Islamic) monarch who continued the legacy of the Po Klong Mah Nai (Maha Taha) dynasty a powerful and influential Islamic kingdom in the history of Panduranga-Champa.

Photo: Putra Podam.

Hình 3. Đức vua Po Rome (Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome, trị vì Panduranga-Champa từ năm 1627 đến 1651, là một quân vương Hồi giáo (Islam) kiệt xuất, kế thừa và tiếp nối nền tảng của triều Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha) vị quốc vương Panduranga-Champa Islam hùng mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng. Trong thời gian Po Rome lưu trú tại Makkah, mà người Malay gọi là Serembi Makkah (Tiểu vương quốc Kelantan, Malaysia), Ngài đã kết hôn với một công chúa Islam, Puteri Siti (Công chúa Siti). Cuộc hôn phối này chính thức đưa Po Rome trở thành thành viên mang danh phận của dòng dõi vương triều Islam tại Malaysia. Các biên niên sử Malaysia cũng ghi nhận rằng vương triều cai trị tiểu vương quốc Kelantan ngày nay có nguồn gốc kế thừa từ dòng dõi của vua Po Rome.

Ảnh: Putra Podam.

Hình 4. Đức vua Po Rome (Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome, trị vì Panduranga-Champa từ năm 1627 đến 1651, là một quân vương Hồi giáo (Islam) kiệt xuất, kế thừa và tiếp nối nền tảng của triều Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha) vị quốc vương Panduranga-Champa Islam hùng mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng.

Ảnh: Putra Podam.

Hình 5. Đức vua Po Rome (Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome, trị vì Panduranga-Champa từ năm 1627 đến 1651, là một quân vương Hồi giáo (Islam) kiệt xuất, kế thừa và tiếp nối nền tảng của triều Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha) vị quốc vương Panduranga-Champa Islam hùng mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng.

Ảnh: Putra Podam.

Hình 6. Đức vua Po Rome (Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome, trị vì Panduranga-Champa từ năm 1627 đến 1651, là một quân vương Hồi giáo (Islam) kiệt xuất, kế thừa và tiếp nối nền tảng của triều Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha) vị quốc vương Panduranga-Champa Islam hùng mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng.

Ảnh: Putra Podam.

Hình 7. Đức vua Po Rome (Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome, trị vì Panduranga-Champa từ năm 1627 đến 1651, là một quân vương Hồi giáo (Islam) kiệt xuất, kế thừa và tiếp nối nền tảng của triều Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha) vị quốc vương Panduranga-Champa Islam hùng mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng.

Ảnh: Putra Podam.

Hình 8. Đức vua Po Rome (Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome, trị vì Panduranga-Champa từ năm 1627 đến 1651, là một quân vương Hồi giáo (Islam) kiệt xuất, kế thừa và tiếp nối nền tảng của triều Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha) vị quốc vương Panduranga-Champa Islam hùng mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng.

Ảnh: Putra Podam.

Hình 9. Đức vua Po Rome (Nik Mustafa, Sultan Abdul Hamid Shah, Nik Mustafa Bin Wan Abul Muzaffar Waliyullah). Po Rome, trị vì Panduranga-Champa từ năm 1627 đến 1651, là một quân vương Hồi giáo (Islam) kiệt xuất, kế thừa và tiếp nối nền tảng của triều Po Klong Mah Nai (Po Mah Taha) vị quốc vương Panduranga-Champa Islam hùng mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng.

Ảnh: Putra Podam.