Eid al-Adha là một trong những lễ hội quan trọng nhất của thế giới Hồi giáo. Trong tiếng Ả Rập, “Eid” nghĩa là lễ hội, còn “al-Adha” liên hệ tới nghi thức hiến sinh. Vì vậy, Eid al-Adha thường được dịch là “Lễ Hiến sinh”.

Trong cộng đồng Cham Bani (Cham Agama Awal hay Cham Hồi giáo Awal), lễ này thường được gọi là “Waha”. Trong tiếng Melayu, Eid al-Adha còn được gọi là:

- Raya Haji (Lễ Hành hương Hajj),

- hoặc Hari Raya Korban (Đại lễ Hiến sinh).

Trong đó:

- Hari = ngày,

- Raya = lớn, trọng đại, lễ lớn,

- Korban (Qurban) = hiến sinh, hiến tế.

Đây là lễ hội gắn liền với mùa hành hương Hajj tại Makkah (tiếng Melayu: Mekah) và được xem là một trong những thời điểm linh thiêng nhất của thế giới Hồi giáo.

Tháng Dhul Hijjah trong Hồi lịch

Lịch Hồi giáo (Hijri) là hệ lịch âm dựa trên chu kỳ Mặt Trăng. Một năm Hồi lịch có khoảng 354-355 ngày và gồm 12 tháng âm lịch.

Tháng cuối cùng của Hồi lịch được gọi là Dhul Hijjah (Zulhijjah), tức tháng thứ 12 của lịch Hijri. Đây là tháng đặc biệt trong thế giới Hồi giáo vì:

- diễn ra mùa hành hương Hajj tại Makkah (Mekah),

- và cũng là tháng có lễ Eid al-Adha.

Năm 2026, phần lớn cộng đồng Hồi giáo quốc tế xác định:

- “Ngày đầu tiên của tháng Dhul Hijjah 1447 AH tương ứng ngày 18/5/2026.” 

Điều này có nghĩa rằng ngày 18/5/2026 là ngày mở đầu tháng Dhul Hijjah theo lịch Hồi giáo.

Từ thời điểm này, người Hồi giáo bước vào giai đoạn thiêng liêng của mùa Hajj và chuẩn bị cho Eid al-Adha (Waha).

Theo cách tính này:

- 9 Dhul Hijjah là ngày Arafah,

- 10 Dhul Hijjah là ngày Eid al-Adha.

Do đó, Eid al-Adha năm 2026 rơi vào khoảng ngày 27-28/5/2026 tùy khu vực.

Tuy nhiên, lịch Hồi giáo truyền thống phụ thuộc vào việc quan sát trăng non (hilal). Vì vậy, một số quốc gia hoặc cộng đồng có thể bắt đầu tháng Dhul Hijjah sớm hoặc muộn hơn một ngày. Đây là lý do có nơi tổ chức Eid al-Adha vào ngày 27/5/2026, trong khi nơi khác tổ chức vào ngày 28/5/2026.

Nguồn gốc của Eid al-Adha

Eid al-Adha (Waha) gắn liền với câu chuyện của Ibrahim (Abraham) trong truyền thống Hồi giáo. Theo truyền thống này, Ibrahim được Thượng đế thử thách bằng việc hiến tế người con trai của mình. Khi Ibrahim thể hiện sự phục tùng tuyệt đối, Thượng đế đã thay thế người con bằng một con vật hiến sinh.

Từ đó, Eid al-Adha trở thành biểu tượng của:

- sự hy sinh,

- lòng tin,

- đức phục tùng Thượng đế,

- và tinh thần chia sẻ với cộng đồng.

Trong nhiều quốc gia Hồi giáo, người dân thực hiện nghi lễ hiến sinh động vật như dê, cừu, bò, gà; sau đó thịt được chia cho gia đình, người thân và người nghèo.

Vì lễ này gắn liền với mùa hành hương Hajj nên tại nhiều quốc gia Đông Nam Á, Eid al-Adha thường được gọi là Raya Haji, Hari Raya Korban, Waha.

Eid al-Adha tại Đông Nam Á

Tại Malaysia, Indonesia và Brunei, Eid al-Adha thường được gọi bằng các tên như:

- Hari Raya Haji,

- Hari Raya Korban.

Đây là những thuật ngữ phổ biến trong không gian Hồi giáo Malay thế giới.

Trong khi đó, tại cộng đồng Cham Bani (Cham Agama Awal hay Cham Hồi giáo Awal), ở Việt Nam, lễ này thường được gọi là “Waha”.

Waha trong cộng đồng Cham Agama Awal

Thuật ngữ “Waha” nhiều khả năng là kết quả của quá trình Cham hóa hoặc địa phương hóa từ “Adha”.

Hiện tượng biến đổi ngữ âm này không phải trường hợp cá biệt. Trong cộng đồng Cham Agama Awal còn tồn tại nhiều thuật ngữ Hồi giáo đã được địa phương hóa qua thời gian, ví dụ:

- Masjid → Magik,

- Ramadan → Ramawan,

- Adha → Waha.

Điều này phản ánh quá trình tiếp biến lâu dài giữa ngôn ngữ Cham với thế giới Hồi giáo khu vực.

Trong cộng đồng Cham Awal hiện nay, Waha thường được hiểu là lễ lớn liên quan đến hiến sinh và tưởng niệm Ibrahim. Một số nơi cũng gọi đây là “Raya Haji”.

Ngoài ra, trong cộng đồng Cham Awal, ngày đầu tháng Dhul Hijjah đôi khi được gọi là “Ikak Waha”, tức thời điểm mở đầu tháng dẫn tới lễ Waha.

Theo cách tính Hồi lịch năm 2026:

- Ngày 1 Dhul Hijjah 1447 AH tương ứng ngày 18/5/2026.

Do đó, việc cộng đồng Cham Awal xác định “Ikak Waha” vào ngày 18/5/2026 là phù hợp với thời điểm mở đầu tháng Dhul Hijjah trong lịch Hồi giáo quốc tế năm 2026.

Tuy nhiên cần lưu ý rằng:

- “Ikak Waha” không phải là ngày Eid al-Adha,

- mà là ngày mở đầu tháng Dhul Hijjah tháng dẫn tới lễ Waha (Eid al-Adha).

Nhận xét 

Hiện nay, cách giải thích về nguồn gốc và ý nghĩa của Waha trong cộng đồng Cham Bani (Cham Agama Awal hay Cham Hồi giáo Awal) là chưa hoàn toàn thống nhất. Một số nghi lễ và thuật ngữ đã tồn tại qua nhiều thế kỷ dưới hình thức truyền khẩu, trong khi việc nghiên cứu học thuật về lịch sử tôn giáo Champa vẫn còn hạn chế.

Tuy nhiên, có thể thấy rõ rằng:

- Waha có liên hệ trực tiếp với Eid al-Adha của thế giới Hồi giáo,

- đồng thời phản ánh bản sắc địa phương riêng của cộng đồng Cham Agama Awal tại Panduranga xưa.

Sự tồn tại của các thuật ngữ như Magik (Masjid), Ramawan (Ramadan) hay Waha (Adha) cho thấy cộng đồng Cham đã tiếp nhận và bản địa hóa nhiều yếu tố Hồi giáo từ rất sớm trong lịch sử Champa.

Đọc thêm …

I. Nguồn gốc từ Ramadan

1. Tìm hiểu gốc từ Ramadan (Ramawan)

Ramadan là tên gọi tháng thứ 9 của Islam lịch, là tháng thực hiện lễ thức Chay tịnh. Tên gọi theo Ả Rập:  رَمَضَان được phiên âm Rumi quốc tế Ramadan, tuy nhiên tại một số quốc gia, tên gọi này được phát âm và phiên âm lệch nhau tùy theo mỗi dân tộc và khu vực như: Ramadan, Ramandan, Ramadhan, Ramadon, Ramazan, Ramawan, Ram'wan, Ra'wan,…người Thái phát âm thành Ramadhon, người Malay phát âm thành Ramadhan, người Thổ Nhĩ Kỳ phát âm “z” thành Ramazan, người Cham phát âm thành Ramawan hay Ramâwan,…Tuy việc phát âm và phiên âm khác nhau ở mỗi dân tộc, nhưng khi ghi (viết) họ phải ghi đúng theo phiên âm tên Quốc tế là Ramadan.

Nguyên nhân sự biến âm Ramadan (Ả Rập - Arabic) thành Ramawan (Cham). Do người Cham xưa không phát âm được chữ ض (Daad) nên đã biến âm “Daad” thành âm "Wuat" của người Cham. Xem chữ cái Hình 1. và Hình 2.

Hình 1.  Chữ  ض (Daad) của bảng chữ cái Ả Rập (Arabic).

Hình 2.  Chữ ض (Daad) của Ả Rập (Hình 1.) đã biến âm thành chữ “Wuat” (Hình 2.) trong Koran Bani Awal.

Hình 3.  Chữ ض (Daad) của Ả Rập (Hình 1.) đã biến âm thành chữ “Wuat” (Hình 2.) trong Koran Bani Awal.

==> Do đó: "Ramadan" (Ả Rập) phiên âm thành "Ramawan" trong kinh sách Awal (Hồi giáo dòng Awal)

Hình 4.  Từ Ramadan trong tài liệu Cham cổ, kinh sách thực hành của Awal.

Trong khi tự điển Aymonier (Hình 4.) và Moussay (Hình 5.) thì dùng từ Ramawan. (Chú ý: không có tài liệu nào ghi Ramâwan).

Hình 5.  Từ Ramawan trong tự điển E. Aymonier.

Hình 6.  Từ Ramawan trong tự điển G. Moussay.