Lời Ban Biên tập: Champa.one:

(Bài viết được thực hiện dựa trên thông tin và quan sát của ông Thành Thanh Huấn, tốt nghiệp Khoa Báo chí - Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cộng tác viên nhiều tờ báo trong nước và hiện là CTV của Báo điện tử Champa One. Ông cùng quê với Tiến sĩ Thành Phần, có hiểu biết về bối cảnh xã hội và văn hóa cộng đồng Chăm.

Ban Biên tập Champa.One mong độc giả tiếp nhận thông tin một cách cân nhắc, tôn trọng lịch sử, văn hóa và pháp luật.)

Trong bối cảnh xã hội Chăm hiện nay, tranh luận về cách gọi “Bàni” hay “Hồi giáo Bàni” đang diễn ra phức tạp, dẫn tới mâu thuẫn nội bộ và xáo trộn nhận thức trong cộng đồng. Đây không chỉ là vấn đề học thuật, mà còn liên quan trực tiếp đến bản sắc văn hóa, tôn giáo và sự đoàn kết xã hội.

Ông Thành Phần, được cho là tiến sĩ, nguyên giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, nổi lên như một minh chứng điển hình về sự đối lập giữa danh xưng học thuật và trách nhiệm trí thức.

Ông tự tin khẳng định Bàni là một tôn giáo độc lập và bác bỏ cách gọi “Hồi giáo Bàni” với những nhận định như “phi khoa học”, “chủ quan”. Tuy nhiên, những lập luận này chủ yếu xuất hiện dưới dạng bình luận trên mạng xã hội, thay vì các công trình nghiên cứu nghiêm túc, có dẫn liệu và phản biện rõ ràng.

Sự mâu thuẫn càng trở nên rõ rệt khi nhìn lại quá khứ: ông từng tham vấn để đề xuất thành lập Tổ chức tôn giáo Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni tỉnh, đồng thời đề xuất sử dụng tên gọi “Hồi giáo Bàni” nhằm hòa nhập với tổ chức Hồi giáo thế giới, bởi nếu chỉ gọi “Bàni”, cộng đồng quốc tế khó nhận biết tôn giáo này. Thế nhưng hôm nay, chính ông lại kích động tín đồ và chức sắc Bàni phản đối mạnh mẽ Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni cũng như tên gọi “Hồi giáo Bàni”.

Từ khi tham gia dự án Ấn Độ, nhằm nghiên cứu ảnh hưởng của cộng đồng Chăm dưới góc độ tiếp nhận chủ thuyết Hindu giáo, nhiều tín đồ Bàni bày tỏ nghi ngờ và quan ngại trước thái độ và cách hành xử của ông. Trong khi dự án đặt mục tiêu nghiên cứu và khai thác ảnh hưởng văn hóa, học thuật, ông Thành Phần lại có xu hướng quay lưng 180 độ, từ chỗ tiếp nhận và hợp tác, trở thành người phản đối các hướng dẫn học thuật và tổ chức tôn giáo mà chính ông từng tham gia đề xuất.

Những hành vi gây tranh cãi của ông không phải hiện tượng mới. Cựu giáo sư Nguyễn Văn Tỷ từng tố cáo ông Thành Phần là người chủ mưu gây khủng hoảng xã hội Chăm vào năm 2015, liên quan đến việc in ấn sách kinh tôn giáo và đấu thầu trụ sở Hội đồng Sư cả. Trước đó, vào năm 2010, sự việc tại khu phố Chăm (Tánh Linh) cũng cho thấy những phát ngôn và hành vi của ông từng góp phần làm leo thang mâu thuẫn nội bộ, đến mức chính quyền phải đóng cửa Thánh đường trong tháng Ramadan.

Những sự kiện này làm nổi bật khoảng cách giữa danh xưng học thuật và trách nhiệm xã hội, đồng thời làm gia tăng nghi ngại trong cộng đồng về cách ông sử dụng uy tín học thuật.

Không chỉ dừng lại ở phát biểu cá nhân, ông còn trực tiếp phản đối văn bản 404 ngày 09/03/2026 của Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Lâm Đồng, trong đó sử dụng thuật ngữ “Hồi giáo Bàni” nhằm phản ánh nguồn gốc lịch sử và yếu tố bản địa nội sinh. Thay vì tiếp cận vấn đề bằng phân tích khoa học, đối chiếu dữ liệu và phản biện có cơ sở, ông chọn cách phủ nhận cảm tính, góp phần làm nhiễu loạn nhận thức và kích động tranh cãi trong cộng đồng.

Bên cạnh đó, với vai trò tham gia điều hành Chi hội dân tộc Chăm và tổ chức lễ hội Kate hàng năm tại TP.HCM, ông bị dư luận phản ánh về quản lý tài chính thiếu minh bạch, gây nghi ngờ uy tín và trách nhiệm.

Một số ý kiến còn cho rằng ông đã lợi dụng danh nghĩa nghiên cứu để tiếp cận tư liệu cổ, chiếm dụng và sử dụng cho các dự án nước ngoài, hành vi có nguy cơ làm tổn hại di sản văn hóa Chăm.

Nhìn tổng thể, với các hiện tượng: không viết bài khảo luận, chỉ comment trên Facebook, kích động dư luận, phản đối văn bản 404, chiếm dụng tư liệu, quản lý Chi hội không minh bạch, đảo ngược lập trường trong tên gọi tôn giáo, quay lưng với dự án Ấn Độ, và bị tố cáo là chủ mưu khủng hoảng xã hội Chăm 2015, dư luận nhận thấy: ông giỏi “phát biểu” hơn là làm việc thực chất, giỏi “kích động” hơn là hợp tác, và giỏi “tạo tranh cãi” hơn là xây dựng giải pháp. Một trí thức chân chính không chỉ cần kiến thức và uy tín, mà còn phải minh bạch, chuẩn mực và chịu trách nhiệm trước cộng đồng.

Đặc biệt, nếu thực sự là một trí thức có trách nhiệm, ông phải hướng dẫn tín đồ Bàni kiến nghị theo đúng kênh và quy trình pháp luật, thay vì kích động phản đối cảm tính. Kiến nghị cần được trình qua Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni hoặc các tổ chức tôn giáo chính thức, lập thành văn bản rõ ràng với cơ sở lịch sử, văn hóa và khoa học, gửi đến cơ quan chính quyền hoặc Ban Tuyên giáo/Dân vận tỉnh để nhận phản hồi hợp pháp. Đồng thời, tín đồ nên phối hợp với nhà nghiên cứu gốc Chăm, học giả tôn giáo để đảm bảo luận cứ khoa học, minh bạch và công khai trong cộng đồng, giữ niềm tin và đoàn kết, tránh hình thành các nhóm đối lập cực đoan hoặc thông tin sai lệch. Đây là trách nhiệm thực chất của một trí thức: không chỉ truyền kiến thức mà còn hướng dẫn cộng đồng hành xử đúng pháp luật và khoa học.

Tổng hợp lại, tất cả những hành vi của ông biến học vị Tiến sĩ thành công cụ gây sóng gió, biến tư liệu quý thành tài sản cá nhân, biến trách nhiệm trí thức thành phát ngôn cảm tính, trực tiếp phá hoại đoàn kết nội bộ, làm bùng phát mâu thuẫn trong cộng đồng Chăm đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống tín ngưỡng, văn hóa và uy tín cộng đồng. Với cách hành xử như vậy, dư luận có quyền đặt câu hỏi: liệu ông Thành Phần còn xứng đáng là trí thức, hay chỉ là hiện tượng mang nhãn mác học thuật để khuấy động dư luận và phá hoại đoàn kết cộng đồng?

Ông Thành Phần:  Trí thức hay kẻ khuấy động tranh chấp trong cộng đồng Chăm?