Trong cấu trúc quyền lực của Chính phủ Hoàng gia Kampuchea, sự tham gia của các cộng đồng dân tộc thiểu số là một yếu tố quan trọng phản ánh mức độ bao dung, hòa hợp và ổn định của một nhà nước đa dân tộc. Trong bức tranh đó, người Cham là một cộng đồng có lịch sử lâu dài, từng trải qua nhiều biến động sâu sắc nhưng vẫn duy trì được sự hiện diện và từng bước xác lập vị thế nhất định trong đời sống chính trị, xã hội và trong bộ máy nhà nước Kampuchea.
Việc xem xét vai trò và vị thế của người Cham trong cấu trúc quyền lực không chỉ có ý nghĩa về mặt lịch sử, mà còn giúp làm rõ cách thức Chính phủ Hoàng gia Kampuchea quản lý sự đa dạng dân tộc và củng cố đoàn kết xã hội.
Xét trên bình diện lịch sử, người Cham Kampuchea đã có sự hiện diện từ giai đoạn đầu trong hệ thống quyền lực quốc gia, đặc biệt thông qua các cá nhân giữ vị trí trong quân đội và chính quyền trung ương trước năm 1975.
Tiêu biểu nhất là Trung tướng Les Kosem, một sĩ quan cao cấp người Cham trong Quân đội Hoàng gia Kampuchea. Việc một người Cham đạt đến cấp tướng trong quân đội vào thời kỳ này cho thấy cộng đồng người Cham không chỉ tồn tại bên lề xã hội, mà đã tham gia vào tầng lớp lãnh đạo quân sự của đất nước.
Đáng chú ý, vai trò của Trung tướng Les Kosem không chỉ giới hạn trong lĩnh vực quân sự, mà còn gắn liền với mối quan hệ chính trị cá nhân quan trọng với Quốc trưởng Norodom Sihanouk. Theo nhiều tài liệu và nhận định của giới nghiên cứu, Les Kosem là một trong những sĩ quan thân cận, được Quốc trưởng Norodom Sihanouk tin cậy và giao phó nhiều nhiệm vụ liên quan đến an ninh và ổn định nội bộ. Trong bối cảnh Kampuchea theo đuổi đường lối trung lập và phải đối mặt với nhiều biến động khu vực, ông đóng vai trò như một cầu nối giữa giới quân sự và lãnh đạo chính trị, qua đó phản ánh sự hiện diện ở cấp độ cao của người Cham trong cấu trúc quyền lực nhà nước Kampuchea.
Trường hợp Les Kosem vì vậy mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc đối với cộng đồng người Cham trong lịch sử chính trị Kampuchea.
Giai đoạn 1975-1979 dưới chế độ Khmer Đỏ là một biến cố bi thảm đối với toàn xã hội Kampuchea, trong đó cộng đồng người Cham là một trong những nhóm chịu tổn thất nặng nề nhất. Đời sống văn hóa, xã hội của người Cham bị phá hủy, các thiết chế cộng đồng bị triệt tiêu và vai trò xã hội, chính trị gần như bị xóa bỏ hoàn toàn. Sự gián đoạn này khiến vị thế của người Cham trong cấu trúc quyền lực nhà nước bị đứt gãy nghiêm trọng.
Sau năm 1979, trong tiến trình tái thiết đất nước, cộng đồng người Cham từng bước phục hồi và tái hội nhập vào đời sống xã hội, chính trị. Các quyền công dân cơ bản được bảo đảm, đời sống cộng đồng được khôi phục, tạo nền tảng để người Cham tham gia trở lại vào bộ máy nhà nước.
Trong giai đoạn này, người Cham không chỉ hiện diện trong hành pháp mà còn có đại diện trong cơ quan lập pháp quốc gia. Tiêu biểu là ông Amad Yaya (Amath Yashya), người Cham từng giữ cương vị Dân biểu Quốc hội Kampuchea, góp phần phản ánh tiếng nói và nguyện vọng của cộng đồng trong các vấn đề liên quan đến quyền công dân, xã hội và phát triển cộng đồng. Sự hiện diện của người Cham trong Quốc hội cho thấy cộng đồng này không chỉ được thừa nhận về mặt pháp lý, mà còn có kênh tham gia trực tiếp vào quá trình hoạch định chính sách quốc gia.
Dưới thời Thủ tướng Hun Sen, chính sách đoàn kết dân tộc và hòa hợp xã hội được đẩy mạnh, tạo điều kiện để người Cham tham gia sâu hơn vào bộ máy hành pháp. Tiêu biểu là Ngài Othsman (Osman) Hassan, người Cham giữ chức Senior Minister phụ trách Nhiệm vụ Đặc biệt, trực tiếp tham gia điều phối các vấn đề liên quan đến cộng đồng thiểu số và tôn giáo. Bên cạnh đó, người Cham còn đảm nhiệm các vị trí quan trọng trong các bộ chuyên ngành, như trường hợp ông Zakarya Adam, người từng giữ chức Secretary of State (Thứ trưởng) Bộ Xã hội, Cựu chiến binh và Thanh niên Kampuchea, tham gia xây dựng và triển khai các chính sách an sinh xã hội. Ngoài ra, một số cán bộ người Cham khác như Sith Ibrahim, Sos Mousine cũng từng hoặc đang đảm nhiệm các chức vụ thứ trưởng hoặc thứ trưởng phụ trong hệ thống bộ máy nhà nước Kampuchea.
Dù số lượng không lớn, nhưng sự hiện diện của người Cham ở nhiều cấp độ khác nhau cho thấy vai trò của cộng đồng này không mang tính cá biệt, mà là một bộ phận thực chất trong cấu trúc quyền lực của Chính phủ Hoàng gia Kampuchea.
Song song với việc bố trí cán bộ người Cham trong bộ máy nhà nước, Chính phủ Hoàng gia Kampuchea triển khai nhiều chính sách quan tâm đến cộng đồng người Cham, từ bảo đảm sinh hoạt văn hóa, xã hội, hỗ trợ giáo dục và đào tạo, đến đầu tư phát triển hạ tầng, y tế và sinh kế tại các khu vực có đông người Cham sinh sống. Theo nhận định của một số nhà nghiên cứu Đông Nam Á, việc kết hợp giữa bảo đảm quyền văn hóa, xã hội và mở rộng không gian tham gia chính trị cho người Cham là một mô hình hòa hợp dân tộc mang tính thực tiễn, góp phần củng cố niềm tin chính trị và tăng cường ổn định xã hội.
Từ năm 2023, khi Chính phủ Hun Manet được thành lập, các chính sách đối với người Cham tiếp tục được kế thừa và duy trì. Nhìn lại toàn bộ tiến trình lịch sử, từ sự hiện diện từ giai đoạn đầu của người Cham trong cấu trúc quyền lực nhà nước, tiêu biểu là vai trò quan trọng của Trung tướng Les Kosem đối với Quốc trưởng Norodom Sihanouk, qua giai đoạn gián đoạn bi thương dưới thời Khmer Đỏ, đến sự phục hồi và tham gia trở lại trong Quốc hội và Chính phủ Hoàng gia Kampuchea hiện nay, có thể khẳng định rằng cộng đồng người Cham đã từng bước xác lập và củng cố vị thế của mình trong cấu trúc quyền lực quốc gia, góp phần vào đoàn kết dân tộc, ổn định chính trị và phát triển bền vững của Kampuchea.
Một số lãnh đạo người Cham có đại diện trong Chính phủ Hoàng gia Kampuchea
