Hroi (Haroi) là một cộng đồng cư dân sinh sống chủ yếu tại các tỉnh Phú Yên và Bình Định. Trong các tài liệu dân tộc học hiện đại, Hroi thường được xếp vào nhóm Cham Hroi. Tuy nhiên, cách phân loại này vẫn là chủ đề được một số học giả và nhà nghiên cứu độc lập đặt lại vấn đề.
Về phương diện lịch sử, người Hroi từng là một bộ phận cư dân trong không gian văn hóa và chính trị của vương quốc Champa, tương tự như các cộng đồng Jarai (Jrai), Rhade (Ede), Churu, Raglai, Bahnar, Kaho, Hre, Sedang, Jeh và nhiều nhóm cư dân khác. Điều đó cho thấy Champa không chỉ là quốc gia của riêng người Cham mà là một vương quốc đa sắc tộc, quy tụ nhiều cộng đồng cùng sinh sống dưới một thể chế chính trị chung.
Theo quan điểm của Tiến sĩ Putra Podam, Hroi là một dân tộc riêng biệt thuộc cộng đồng thần dân Champa, chứ không phải là một nhánh của dân tộc Cham. Quan điểm này dựa trên những khác biệt về bản sắc cộng đồng, lịch sử cư trú và nhận thức dân tộc của chính người Hroi.
Một trong những nguyên nhân dẫn đến sự nhầm lẫn, theo Putra Podam, xuất phát từ cách diễn giải một số tài liệu ngôn ngữ học. Ban đầu có những công trình mang tên “Tự điển Cham - Hroi”, trong đó dấu gạch nối thể hiện đây là tài liệu đối chiếu giữa hai ngôn ngữ hoặc hai cộng đồng. Tuy nhiên, về sau một số người đọc đã hiểu cụm từ này thành “Cham Hroi”, từ đó hình thành nhận thức rằng Hroi là một nhóm địa phương của dân tộc Cham.
Tuy nhiên, vấn đề này cần được tiếp tục nghiên cứu và kiểm chứng bằng các phương pháp khoa học. Trong lịch sử, người Cham thường được gọi kèm theo địa danh cư trú như Cham Ninh Thuận, Cham Bình Thuận, Cham An Giang, Cham Campuchia, Cham Malaysia, Cham Indonesia hay Cham Hải Nam. Việc ghép tên một dân tộc với tên của một dân tộc khác là điều tương đối hiếm gặp trong cách gọi truyền thống.
Bên cạnh đó, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc khảo sát bản sắc của người Hroi cần dựa trên các cuộc điều tra thực địa tại cộng đồng địa phương, đặc biệt là với những người cao tuổi còn lưu giữ ký ức lịch sử, ngôn ngữ và văn hóa truyền thống, thay vì chỉ dựa trên các phân loại hành chính hoặc nhận thức mới hình thành trong thời gian gần đây.
Trong công trình “Từ vựng Hroi - Cham - Việt” của Dominique Nguyen (Champaka số 3, năm 2003; tái bản trên Champaka.info năm 2012), tác giả đã tiến hành đối chiếu vốn từ Hroi với các lớp từ vựng Chamic và tiếng Việt. Công trình này cho thấy Hroi có nhiều mối liên hệ với cộng đồng ngôn ngữ Chamic trong không gian Champa cổ. Tuy nhiên, sự tương đồng về ngôn ngữ không nhất thiết đồng nghĩa với việc các cộng đồng đó là cùng một dân tộc.
Thực tế, trong đại gia đình ngôn ngữ Chamic thuộc ngữ hệ Nam Đảo, các dân tộc Cham, Jarai, Rhade (Ede), Churu, Raglai và Hroi đều có những mối quan hệ lịch sử và ngôn ngữ gần gũi. Nhiều học giả xem đây là những cộng đồng kế thừa các thành phần cư dân khác nhau của Champa cổ. Vì vậy, có thể hiểu Hroi là một thành viên của cộng đồng Chamic rộng lớn, nhưng không nhất thiết phải là người Cham theo nghĩa dân tộc học hiện đại.
Do đó, câu hỏi “Hroi có phải là dân tộc Cham hay không?” vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu bằng các phương pháp liên ngành như lịch sử, dân tộc học, ngôn ngữ học, khảo cổ học và nhân học. Điều quan trọng là mọi kết luận cần dựa trên chứng cứ khoa học khách quan và tôn trọng quyền tự nhận diện bản sắc của chính cộng đồng Hroi.
Việc nghiên cứu lại lịch sử và nguồn gốc của người Hroi không nhằm phủ nhận bất kỳ cộng đồng nào, mà nhằm hiểu rõ hơn sự đa dạng của các dân tộc từng thuộc không gian văn minh Champa. Đây cũng là cách góp phần bảo tồn di sản văn hóa và lịch sử của các cộng đồng bản địa ở miền Trung và Tây Nguyên Việt Nam.
Đề nghị: Các giới khoa học, các nhà nghiên cứu độc lập, các cấp có thẩm quyền,… hãy quan tâm, hãy nghiên cứu lại để xác minh dân tộc Hroi có thật sự là dân tộc mang tên Cham Hroi không? để trả lại tên thật cho dân tộc Hroi mà tổ tiên họ đã tạo dựng.
